Stwierdzenie, \u017ce samorz\u0105d jest podstaw\u0105 demokracji, to truizm. Wszyscy si\u0119 z tym zgadzaj\u0105. Problem w tym, \u017ce realnie w polityce ma\u0142o kto powa\u017cnie si\u0119 samorz\u0105dem zajmuje. Oczywi\u015bcie, co jaki\u015b czas w przestrzeni publicznej pojawiaj\u0105 si\u0119 tematy samorz\u0105dowe w r\u00f3\u017cnych konfiguracjach \u2013 od nadmiernego zadowolenia, przez cz\u0119sto rozs\u0105dne analizy cz\u0105stkowe, po pe\u0142ne rozczarowa\u0144 niezadowolenie.<\/p>\n
Czy kto\u015b kiedy\u015b wykona\u0142 analiz\u0119 funkcjonaln\u0105 systemu? Czy przyjrza\u0142 si\u0119 z dystansu, zobaczy\u0142, jak samorz\u0105dy funkcjonuj\u0105? No, ja takiej analizy nie widzia\u0142em. Co jaki\u015b czas mamy za to incydentalne zmiany \u2013 w wi\u0119kszo\u015bci na gorsze. Owszem, zdarzaj\u0105 si\u0119 pr\u00f3by naprawy, ale zwykle nie s\u0105 skutecznie.<\/p>\n
Cz\u0119sto s\u0142yszy si\u0119 opini\u0119, \u017ce reforma samorz\u0105dowa to jedyna zmiana, kt\u00f3ra si\u0119 rz\u0105dowi Jerzego Buzka uda\u0142a. W\u015br\u00f3d zachwyt\u00f3w nie zwraca si\u0119 uwagi na prawne i polityczne napi\u0119cia, jakie ta reforma zrodzi\u0142a. Zdefiniowano wtedy zadania w\u0142asne gminy, zobowi\u0105zuj\u0105c j\u0105 do ich realizacji. Po cz\u0119\u015bci na\u0142o\u017cono na ni\u0105 obowi\u0105zki niemo\u017cliwe do wype\u0142nienia bez aktywnej polityki rz\u0105du. Do\u0142o\u017cono te\u017c samorz\u0105dom odpowiedzialno\u015b\u0107 za zadania rz\u0105dowe, takie jak edukacja, ale nie dano skutecznych narz\u0119dzi. Dopiero rz\u0105d SLD dzi\u0119ki ustawie o dochodach jednostek samorz\u0105du terytorialnego przyni\u00f3s\u0142 kruch\u0105 stabilizacj\u0119.<\/p>\n
Wcze\u015bniej niestety SLD postanowi\u0142o zepsu\u0107 niedoskona\u0142y i kr\u00f3tko trwaj\u0105cy system samorz\u0105dowy, wprowadzaj\u0105c bezpo\u015brednie wybory w\u00f3jt\u00f3w, burmistrz\u00f3w i prezydent\u00f3w oraz zmniejszaj\u0105c liczb\u0119 radnych gmin. W\u00f3jtowie (burmistrzowie, prezydenci) stali si\u0119 jednoosobowymi organami zarz\u0105dzaj\u0105cymi gmin\u0105. Decyzja ta wraz ze znacznym zwi\u0119kszeniem kompetencji urz\u0119d\u00f3w wyra\u017anie obni\u017cy\u0142a standardy demokracji lokalnych. Jak wynika z ponad dwudziestoletnich do\u015bwiadcze\u0144, zmiana na stanowisku szefa gminy (miasta) nast\u0119puje na skutek \u015bmierci, aresztowania przez CBA lub \u2013 co zdarza\u0142o si\u0119 stosunkowo najrzadziej \u2013 sukcesu referendum odwo\u0142awczego.<\/p>\n
PiS postanowi\u0142o dodatkowo zepsu\u0107 system, wyd\u0142u\u017caj\u0105c kadencj\u0119 organ\u00f3w samorz\u0105dowych do pi\u0119ciu lat i jednocze\u015bnie ograniczaj\u0105c liczb\u0119 kadencji w\u00f3jt\u00f3w, burmistrz\u00f3w i prezydent\u00f3w do dw\u00f3ch. O ile wyd\u0142u\u017cenie kadencji samorz\u0105d\u00f3w jest w zasadzie bezsensowne, a mo\u017ce nawet antydemokratyczne, o tyle ograniczenie liczby kadencji organ\u00f3w jednoosobowych mog\u0142oby by\u0107 ciekawym do\u015bwiadczeniem. Interesuj\u0105ce, \u017ce wywo\u0142a\u0142o to niemal histeryczn\u0105 reakcj\u0119 PSL. Rozpaczliwe pr\u00f3by obrony etat\u00f3w w\u00f3jt\u00f3w i burmistrz\u00f3w \u2013 bo prezydent\u00f3w to PSL nie ma ani jednego \u2013 s\u0105 desperack\u0105 pr\u00f3b\u0105 unikni\u0119cia nieuchronnego ko\u0144ca tej partii, kt\u00f3ra reprezentuje ju\u017c tylko partykularne interesy w\u0142asnego aktywu.<\/p>\n
Czy ograniczenie kadencji pomo\u017ce samorz\u0105dom? Raczej nie. Problemy s\u0105 gdzie indziej. Jeden z nich to wy\u017cej wspomniany bezpo\u015bredni wyb\u00f3r w\u00f3jt\u00f3w, burmistrz\u00f3w i prezydent\u00f3w. Stworzy\u0142 on trwa\u0142\u0105 nier\u00f3wnowag\u0119 pomi\u0119dzy organem wykonawczym a cia\u0142em przynajmniej nominalnie uchwa\u0142odawczym, czyli rad\u0105 gminy. Tak naprawd\u0119 kierowany przez w\u00f3jta (burmistrza, prezydenta) urz\u0105d jest autorem wszystkich uchwa\u0142, do kt\u00f3rych radni wprowadzaj\u0105 jedynie poprawki. Zreszt\u0105 od dawna podobnie jest w relacjach rz\u0105d \u2013 Sejm: uchwalane tzw. projekty poselskie s\u0105 takie z nazwy, a procedowane s\u0105 zgodnie z nazw\u0105 jedynie wtedy, gdy rz\u0105d nie jest w stanie osi\u0105gn\u0105\u0107 porozumienia lub chce unikn\u0105\u0107 wymaganych prawem szerokich konsultacji projektu.<\/p>\n
Drugi problem to chroniczne niedofinansowanie samorz\u0105d\u00f3w, szczeg\u00f3lnie w ma\u0142ych gminach wiejskich (i miejskich te\u017c). Do tej pory obraz ich funkcjonowania by\u0142 roz\u015bwietlany przez inwestycje czy to ze \u015brodk\u00f3w unijnych, czy to z rz\u0105dowych, cz\u0119sto g\u0119sto przeskalowanych, tak jak krakowska Trasa \u0141agiewnicka czy Trasa Mistrzejowicka, zwana dla niepoznaki tramwajem do Mistrzejowic. Prezydent Jacek Majchrowski wyci\u0105gn\u0105\u0142 wnioski z tych zamierze\u0144, rezygnuj\u0105c z kolejnych miejskich autostrad: Trasy Pychowickiej i Zwierzynieckiej.<\/p>\n
Wszyscy wydaj\u0105 si\u0119 ignorowa\u0107 wp\u0142yw, jaki na funkcjonowanie samorz\u0105d\u00f3w maj\u0105 dwa niezwykle wa\u017cne czynniki. Pierwszy to globalne ocieplenie, kt\u00f3re w najbli\u017cszej przysz\u0142o\u015bci utrudni dostarczanie wody pitnej, nie tylko zreszt\u0105 w wielkich aglomeracja. Kr\u00f3tkotrwa\u0142e sensacje w postaci zdj\u0119\u0107 wysychaj\u0105cych zbiornik\u00f3w wodnych czy rekordowo niskich stan\u00f3w w\u00f3d w rzekach nie wywo\u0142uj\u0105 \u017cadnych powa\u017cniejszych refleksji. W 2026 roku 625 gmin w Polsce \u2013 na og\u00f3ln\u0105 liczb\u0119 2479 \u2013 wprowadzi\u0142o okresowe ograniczenia w korzystaniu z wody czerpanej z wodoci\u0105g\u00f3w. Sprawa dotyczy zatem co czwartej gminy w Polsce. Jakie\u015b polityczne czy rz\u0105dowe reakcje? \u017badnych.<\/p>\n
Drugi problem to drastyczne zmniejszanie si\u0119 liczby mieszka\u0144c\u00f3w w gminach, s\u0142usznie okre\u015blane ju\u017c jako depopulacja. Spadek ten wp\u0142ywa na koszty utrzymywania infrastruktury komunalnej przez gminy przy zmniejszaj\u0105cych si\u0119 wp\u0142ywach od malej\u0105cej liczby mieszka\u0144c\u00f3w. Ten problem b\u0119dzie si\u0119 pog\u0142\u0119bia\u0142 i do roku 2050 ominie jedynie cztery lub pi\u0119\u0107 najwi\u0119kszych metropolii.<\/p>\n
Ostatnim i mo\u017ce najtrudniejszym problemem jest w mojej opinii zanikaj\u0105ce poczucie wsp\u00f3lnoty, by\u0107 mo\u017ce obce polskiej tradycji narodowej. Socjolodzy wskazuj\u0105 od dawna na trudno\u015bci w funkcjonowaniu wsp\u00f3lnot w Polsce. Uwa\u017caj\u0105, \u017ce poza rodzinami jeszcze tylko wsp\u00f3lnoty samorz\u0105dowe funkcjonuj\u0105 jako tako. Obawiam si\u0119 jednak, \u017ce nawet te opinie s\u0105 zbyt optymistyczne. Stan polskich rodzin podlega w opisach nadmiernej idealizacji, podobnie jak stan polskich samorz\u0105d\u00f3w.<\/p>\n
Iluzja, \u017ce istnieje wsp\u00f3lnota mieszka\u0144c\u00f3w na poziomie gmin czy powiat\u00f3w, jest podtrzymywana przez radnych, cz\u0119\u015b\u0107 aktywist\u00f3w i lokalne elity kszta\u0142tuj\u0105ce resztki opinii publicznej. Mo\u017ce Krynica Morska, najmniejsza gmina w Polsce i jednocze\u015bnie miasto, mia\u0142by szanse na stworzenie wsp\u00f3lnoty, przynajmniej poza sezonem turystycznym. Ze wsp\u00f3lnot\u0105 samorz\u0105dow\u0105 mamy ten sam k\u0142opot co z demokracj\u0105. Aby funkcjonowa\u0142a, obywatele musz\u0105 mie\u0107 dost\u0119p do wiedzy, posiada\u0107 umiej\u0119tno\u015b\u0107 jej interpretacji oraz czas, by mogli to zrobi\u0107. Z ka\u017cdym z tych element\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 dzi\u015b problemy.<\/p>\n