Nie jeste\u015bmy krajem odpowiednim do urz\u0105dzania referend\u00f3w. W czasach PRL-u zorganizowano je dwa, a w zasadzie jedno, bo pierwsze by\u0142o jeszcze jakby przed PRL-em. To pierwsze referendum to zagadka spo\u0142eczno-polityczna. Uk\u0142adaj\u0105cym pytania nie spos\u00f3b odm\u00f3wi\u0107 geniuszu politycznego. Racjonalnie rzecz bior\u0105c, intuicyjna odpowied\u017a na wszystkie trzy pytania powinna brzmie\u0107 \u201etak\u201d. Przyznaj\u0105 to nawet najzagorzalsi krytycy PRL-u. A jednak plan si\u0119 nie uda\u0142 i w\u0142adze zosta\u0142y zmuszone do podrasowania rzeczywistych wynik\u00f3w. Tyle \u017ce tamto referendum tak naprawd\u0119 o niczym nie decydowa\u0142o, bo wszystko by\u0142o ju\u017c przes\u0105dzone. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 obywateli mog\u0142a sobie nie zdawa\u0107 z tego sprawy, ale zag\u0142osowali tak, jakby faktycznie chcieli Senatu, przedwojennego chaosu i okrojonych granic.<\/p>\n
Koniec PRL-u r\u00f3wnie\u017c poprzedzi\u0142o referendum. W\u0142adze chcia\u0142y w zasadzie usankcjonowania g\u0142\u0119bokiej transformacji. Warunki by\u0142y surowe. Przepisy referendalne wymaga\u0142y, by pozytywnej odpowiedzi udzieli\u0142a ponad po\u0142owa uprawnionych do g\u0142osowania. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 g\u0142osuj\u0105cych popar\u0142a przedstawione propozycje: drugi etap reformy gospodarczej oraz demokratyzacj\u0119 \u017cycia publicznego i mimo \u017ce wyniki referendum nie by\u0142y wi\u0105\u017c\u0105ce, w\u0142adze uzyska\u0142y legitymizacj\u0119 \u2013 s\u0142ab\u0105 wprawdzie \u2013 przeprowadzenia zmian. Tak wi\u0119c pierwsze referendum, sfa\u0142szowane, zapocz\u0105tkowa\u0142o PRL, a drugie, nieskuteczne, zdecydowa\u0142o o jej zako\u0144czeniu.<\/p>\n
Spo\u0142ecze\u0144stwo III RP mia\u0142o zmienne szcz\u0119\u015bcie do referend\u00f3w. Referendum konstytucyjne opracowali ci, kt\u00f3rzy mieli jeszcze w pami\u0119ci tamto pechowe z 1997 roku. Po pierwsze, zrezygnowano z kryterium wa\u017cno\u015bci referendum. Ustawa o trybie przygotowywania Konstytucji przewidywa\u0142a, \u017ce referendum konstytucyjne b\u0119dzie wi\u0105\u017c\u0105ce bez wzgl\u0119du na frekwencj\u0119. Przewidywa\u0142a s\u0142usznie, bo frekwencja wynios\u0142a 42% uprawnionych, czyli by\u0142a mniejsza ni\u017c ta w wyborach parlamentarnych z 1993 roku (52%).<\/p>\n
Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce Konstytucja prze\u015blizgn\u0119\u0142a si\u0119 nad progiem, bo ostatecznie popar\u0142o j\u0105 nieca\u0142e 53,5% g\u0142osuj\u0105cych, czyli mniej ni\u017c jedna czwarta og\u00f3\u0142u uprawnionych. W wielu wojew\u00f3dztwach nie zosta\u0142aby w og\u00f3le przyj\u0119ta (a by\u0142o ich wtedy 49). Najwi\u0119cej przeciwnik\u00f3w, ponad 70%, mia\u0142a w wojew\u00f3dztwach nowos\u0105deckim i rzeszowskim. Zosta\u0142a te\u017c odrzucona w wojew\u00f3dztwie krakowskim, czyli w Krakowie i okolicach, oraz gda\u0144skim. Ca\u0142y rogal po\u0142udniowo-wschodni, od Bielska-Bia\u0142ej po Podlasie, Ostro\u0142\u0119k\u0119 i \u0141om\u017c\u0119, zag\u0142osowa\u0142 za odrzuceniem.<\/p>\n
Na podstawie dzisiejszych do\u015bwiadcze\u0144 mo\u017cna by wysnu\u0107 wniosek, \u017ce Konstytucja nie cieszy\u0142a si\u0119 i nadal nie cieszy powszechnym poparciem ani te\u017c nie jest powszechnie znana.<\/p>\n
Kolejne referendum, tym razem decyduj\u0105ce o przyst\u0105pieniu do Unii Europejskiej, musia\u0142o zgodnie z ustaw\u0105 przyci\u0105gn\u0105\u0107 do urn wi\u0119cej ni\u017c po\u0142ow\u0119 uprawnionych, by by\u0142o wa\u017cne. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce organizowa\u0142a je niemal ta sama ekipa (SLD) co referendum konstytucyjne. Przede wszystkim wyd\u0142u\u017cone zosta\u0142o do dw\u00f3ch dni. Kampani\u0119 referendaln\u0105 prowadzi\u0142a w zasadzie ca\u0142a administracja publiczna oraz partie koalicji rz\u0105dowej. W efekcie przy frekwencji prawie 59% uprawnionych (znacz\u0105co wy\u017cszej ni\u017c w wyborach 2001 roku, 46%) ponad 77% zag\u0142osowa\u0142o za przyst\u0105pieniem do UE. By\u0142 to wynik znacz\u0105co wy\u017cszy ni\u017c w referendum konstytucyjnym, bo prawie 45% uprawnionych do g\u0142osowania wybra\u0142o akcesj\u0119.<\/p>\n
W 1996 roku odby\u0142y si\u0119 dwa referenda: jedno z inicjatywy prezydenta Wa\u0142\u0119sy, drugie, konkurencyjne, na wniosek Sejmu, czyli koalicji SLD-PSL. Oba dotyczy\u0142y reprywatyzacji, z tym \u017ce Wa\u0142\u0119sa obiecywa\u0142 powszechne uw\u0142aszczenie, a Sejm by\u0142 w obietnicach ostro\u017cniejszy. Frekwencja wynios\u0142a 32%, wi\u0119c referenda nie osi\u0105gn\u0119\u0142y kryterium wa\u017cno\u015bci. Nie by\u0142y jednak a\u017c tak\u0105 kompromitacj\u0105 dla wnioskodawc\u00f3w jak nast\u0119pne referendum, zarz\u0105dzone przez prezydenta Bronis\u0142awa Komorowskiego, kt\u00f3re przyci\u0105gn\u0119\u0142o do urn nieca\u0142e 8% uprawnionych do g\u0142osowania. Zapowied\u017a referendum mia\u0142a uratowa\u0107 kampani\u0119 wyborcz\u0105 Komorowskiego. Kl\u0119ska ust\u0119puj\u0105cego prezydenta by\u0142a ju\u017c nieodwracalna i fiasko referendum tylko j\u0105 potwierdzi\u0142o.
\nJego nast\u0119pca tym si\u0119 nie zniech\u0119ci\u0142 i te\u017c postanowi\u0142 u\u017cy\u0107 referendum w grze wyborczej, tym razem walcz\u0105c o Sejm i Senat. W referendum zapytano wyborc\u00f3w, czy popieraj\u0105 Zjednoczon\u0105 Prawic\u0119. Wyniki tego g\u0142osowania oraz g\u0142osowa\u0144 wyborczych wskazywa\u0142y, \u017ce jednak nie bardzo.<\/p>\n
Mimo tych do\u015bwiadcze\u0144 kolejny prezydent Zjednoczonej (teraz jakby nieco mniej) Prawicy chce znowu poprzez referendum wp\u0142yn\u0105\u0107 na wynik wyborczy popieraj\u0105cego go ugrupowania. Wymy\u015blenie dobrych pyta\u0144 \u2013 nie tylko referendalnych \u2013 nie jest \u0142atwe. A przyk\u0142ad z 1946 roku dowodzi, \u017ce nawet bardzo dobre pytania nie gwarantuj\u0105 sukcesu. Pytanie za\u015b, jakie chcia\u0142by zada\u0107 prezydent Nawrocki, nie jest jakim\u015b przejawem geniuszu: \u201eCzy jest Pan\/Pani za realizacj\u0105 unijnej polityki klimatycznej, kt\u00f3ra prowadzi do wzrostu koszt\u00f3w \u017cycia obywateli, cen energii oraz koszt\u00f3w prowadzenia dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej i rolniczej?\u201d. Budzi si\u0119 tu chyba wi\u0119cej w\u0105tpliwo\u015bci ni\u017c entuzjazmu.<\/p>\n
Oczywi\u015bcie, Unia Europejska nie jest wy\u0142\u0105cznie \u017ar\u00f3d\u0142em dotacji i szcz\u0119\u015bcia, ale g\u0142\u00f3wnego \u017ar\u00f3d\u0142a naszych problem\u00f3w nale\u017cy szuka\u0107 w Polsce. Nawet je\u015bli pominiemy fakt, \u017ce premier Zjednoczonej Prawicy Mateusz Morawiecki bez wi\u0119kszych opor\u00f3w zaakceptowa\u0142 unijne propozycje z zakresu polityki klimatycznej, to ani on, ani jego nast\u0119pca nie prowadz\u0105 polityk dostosowawczych. Z handlu emisjami ETS wp\u0142yn\u0119\u0142y do kasy pa\u0144stwa w latach 2013\u201323 138 miliardy z\u0142otych, z czego na cele dostosowawcze do polityki klimatycznej wydano niespe\u0142na dwa miliardy. Pozosta\u0142e znikn\u0119\u0142y w otch\u0142ani bud\u017cetu. W dodatku premier Tusk wykazuje tu znacznie wi\u0119kszy sceptycyzm ni\u017c Morawiecki.<\/p>\n
Autor lub autorzy prezydenckiego pytania (bo mo\u017ce to efekt zbiorowego wysi\u0142ku \u2013 \u017ce tak powiem \u2013 umys\u0142owego) chyba nie bardzo si\u0119 orientuj\u0105 w meandrach europejskiej polityki, czy nawet polityki w og\u00f3le. Senat prawdopodobnie ode\u015ble wniosek o referendum do ponownego przemy\u015blenia. Nie jest jednak wykluczone, \u017ce temat powr\u00f3ci bli\u017cej wybor\u00f3w parlamentarnych jako kolejna proteza przedwyborcza. Je\u015bli co\u015b wyr\u00f3\u017cnia polsk\u0105 polityk\u0119, to g\u0142\u00f3wnie to, \u017ce nikt si\u0119 niczego nie uczy. Ani na b\u0142\u0119dach, ani na sukcesach. Przynajmniej teraz.<\/p>\n
Pisz\u0105c o referendach, celowo pomin\u0105\u0142em referenda lokalne, kt\u00f3re najcz\u0119\u015bciej dotycz\u0105 odwo\u0142ania w\u0142adz samorz\u0105dowych. Padaj\u0105 tam proste pytania: odwo\u0142a\u0107 czy nie odwo\u0142a\u0107? Nie zawsze jednak na takie pytania mo\u017cna znale\u017a\u0107 proste odpowiedzi. Ale to ju\u017c zupe\u0142nie inna bajka.<\/p>\n