\u201eKrzy\u017c, cha\u0142upy i krowina, taka gmina. Od komina do komina wiater hula, deszcz zacina<\/em>\u201d. Piosenka Jeremiego Przybory (i oczywi\u015bcie Jerzego Wasowskiego) u\u0142o\u017cona dla Kabaretu Starszych Pan\u00f3w by\u0142a realistycznym opisem wielu gmin z lat siedemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku. Gwoli precyzji, lata siedemdziesi\u0105te to okres od roku 1961 do 1970, teraz wi\u0119c \u017cyjemy w latach trzydziestych wieku XXI. Nied\u0142ugo mo\u017ce si\u0119 okaza\u0107, \u017ce \u201etakie\u201d gminy to wi\u0119kszo\u015b\u0107, a ju\u017c dzi\u015b o \u201etak\u0105\u201d gmin\u0119 nietrudno.<\/p>\n Prof. Hausner przypomina sw\u00f3j raport o samorz\u0105dach, z kt\u00f3rego dosy\u0107 jasno wynika, \u017ce nie da si\u0119 utrzyma\u0107 w Polsce 2,5 tysi\u0105ca gmin, czyli tylu, ile mamy dzi\u015b:<\/p>\n \u201eDo realizacji [ustawowych] zada\u0144 [gminy] i ich ud\u017awigni\u0119cia niezb\u0119dny jest okre\u015blony potencja\u0142 ekonomiczny takiej jednostki. Im wi\u0119cej mieszka\u0144c\u00f3w, tym wi\u0119cej \u015brodk\u00f3w w\u0142asnych dla gminy z podatk\u00f3w. Ale z powodu zmian demograficznych i migracji dochody ma\u0142ych gmin s\u0105 coraz ni\u017csze. Jednocze\u015bnie z ka\u017cdym rokiem skala zada\u0144 si\u0119 zwi\u0119ksza, a potrzebne nak\u0142ady na ich realizacj\u0119 s\u0105 coraz wy\u017csze\u201d (Jerzy Hausner dla Portalu Samorz\u0105dowego, 27 stycznia 2026).<\/p>\n Tak naprawd\u0119 zakres ustawowych zada\u0144 \u2013 troski o bezpiecze\u0144stwo, obron\u0119 cywiln\u0105, infrastruktur\u0119 komunikacyjn\u0105 i transportow\u0105, o\u015bwiat\u0119, zdrowie \u2013 by\u0142 dla wielu gmin niemo\u017cliwy do realizacji ju\u017c wtedy, gdy powstawa\u0142a reforma samorz\u0105dowa. By\u0142y to w wi\u0119kszo\u015bci gminy wiejskie na obszarach nisko zurbanizowanych i z przewag\u0105 rozdrobnionych gospodarstw rolniczych, co sprawia\u0142o, \u017ce ma\u0142o kto si\u0119 nimi interesowa\u0142, nawet nie PSL roszcz\u0105ce sobie prawo do reprezentowania wsi i rolnik\u00f3w. Strukturalne zmiany nie interesowa\u0142y p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c PiS, kt\u00f3re wola\u0142o kupowa\u0107 sobie g\u0142osy incydentalnymi inwestycjami, a w ko\u0144c\u00f3wce rz\u0105d\u00f3w nawet tylko tekturowymi czekami bez pokrycia.<\/p>\n Sytuacja finansowa gmin si\u0119 pogarsza, a wykazy gmin zad\u0142u\u017conych nie odzwierciedlaj\u0105 skali problemu. Biedne gminy maj\u0105 do wyboru dwie drogi post\u0119powania: ogranicza\u0107 realizowane zadania do wysoko\u015bci dochod\u00f3w, a nie do publicznych potrzeb albo pr\u00f3bowa\u0107 utrzyma\u0107 zakres realizowanych zada\u0144 przez zad\u0142u\u017canie si\u0119. Obie drogi prowadz\u0105 do katastrofy \u2013 pierwsza do ucieczki mieszka\u0144c\u00f3w w poszukiwaniu miejsc, gdzie zdo\u0142aj\u0105 urzeczywistni\u0107 swoje aspiracje. Ju\u017c teraz ten odp\u0142yw mieszka\u0144c\u00f3w jest problemem niemal og\u00f3lnopolskim. Druga droga prowadzi do wprost do bankructwa.<\/p>\n Ograniczanie realizacji zada\u0144 powoduje przyspieszenie proces\u00f3w migracyjnych i dalsze rozwarstwienie sytuacji ekonomicznej mi\u0119dzy regionami. Prof. Hausner sugeruje, \u017ce nale\u017ca\u0142oby opracowa\u0107 minimalne standardy realizowania polityk publicznych przez gminy, a pewnie i przez wszystkie jednostki samorz\u0105dowe. Gminy, kt\u00f3re nie by\u0142yby w stanie spe\u0142ni\u0107 tych standard\u00f3w, mia\u0142yby przed sob\u0105 proces likwidacji lub po\u0142\u0105czenia z inn\u0105 gmin\u0105. Pytanie, czy dwie lub trzy s\u0142abe gminy zagro\u017cone bankructwem poradzi\u0142yby sobie lepiej ni\u017c jedna.<\/p>\n Istnieje jeszcze inna droga, \u0142atwiejsza, cho\u0107 na pewno pod\u0105\u017canie ni\u0105 wzbudzi\u0142oby nie mniej, ale nawet wi\u0119cej kontrowersji. Skoro gminy w wi\u0119kszo\u015bci nie s\u0105 w stanie realizowa\u0107 na\u0142o\u017conych na nie zada\u0144, to mo\u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych zada\u0144 trzeba przenie\u015b\u0107 na poziom powiat\u00f3w, oczywi\u015bcie razem z finansowaniem. Nie pomo\u017ce to, rzecz jasna, mieszka\u0144com cz\u0119\u015bci gmin, ale mo\u017ce by\u0107 drog\u0105 do utrzymania, a nierzadko poprawy realizacji zada\u0144 publicznych. W dodatku system sprawowania w\u0142adzy w powiatach jest du\u017co bardziej demokratyczny, tam radni maj\u0105 szans\u0119 realnie kontrolowa\u0107 w\u0142adz\u0119 wykonawcz\u0105. Niejako przy okazji mo\u017cna by przyspieszy\u0107 proces \u0142\u0105czenia powiat\u00f3w grodzkich z wiejskimi.<\/p>\n Ze strony kolejnych rz\u0105d\u00f3w nie by\u0142o dotychczas widocznych pr\u00f3b przygotowania w\u0142adz samorz\u0105dowych na dramatyczne zmiany demograficzne. Mamy tylko do czynienia z reakcjami post factum, jak w sprawie porod\u00f3wek czy lokalnych szk\u00f3\u0142. Takie dzia\u0142ania w zasadzie tylko przyspieszaj\u0105 procesy migracyjne, sk\u0142aniaj\u0105c do ucieczki tych mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy jeszcze s\u0105 w stanie uciec.<\/p>\n W efekcie b\u0119dziemy mogli si\u0119 chwali\u0107 tym, \u017ce wielkie miasta nie trac\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w, zamkniemy natomiast oczy na to, \u017ce nied\u0142ugo miasta te b\u0119d\u0105 otoczone pustkowiem.<\/p>\n