PiS nie lubi\u0142o i nadal nie lubi samorz\u0105d\u00f3w. Nie lubi, cho\u0107 cz\u0119sto wykorzystywa\u0142o je do cel\u00f3w politycznych, by prezentowa\u0142y dobitnie okre\u015blony spraw ogl\u0105d \u2013 by broni\u0142y rodzin (g\u0142\u00f3wnie Radia Maryja), czysto\u015bci w zwi\u0105zkach i bez zwi\u0105zk\u00f3w z czysto\u015bci\u0105, by dawa\u0142y odp\u00f3r i stawia\u0142y tamy. PiS traktowa\u0142o organy samorz\u0105dowe jak zwyk\u0142e, ma\u0142o zaawansowane narz\u0119dzie polityczne. Oczywi\u015bcie, wtedy gdy mia\u0142o na te organy wp\u0142yw, gra\u0142o nimi swoje nacjonalistyczne i archaiczne melodie. Czasem nawet p\u0142aci\u0142o czekami z papieru i tektury. Samorz\u0105d i samorz\u0105dno\u015b\u0107 nie by\u0142y sprawami, podmiotami, kt\u00f3rych PiS potrzebowa\u0142o i kt\u00f3re rozumia\u0142o. Okaza\u0142o si\u0119 to jasno przy wprowadzaniu Polskiego \u0141adu, gdy zabrano samorz\u0105dom wi\u0119cej ni\u017c za kt\u00f3regokolwiek z wcze\u015bniejszych rz\u0105d\u00f3w.<\/p>\n
Czy jednak PSL i jego siostrzana europejska partia, czyli PO \u2013 od dzi\u015b KO \u2013 postrzegaj\u0105 samorz\u0105dy inaczej? Wiem, wszyscy powinni pami\u0119ta\u0107, \u017ce wielka reforma samorz\u0105dowa by\u0142a wielkim sukcesem. To oczywista kwestia wiary. Ale prawda jest nieco inna. Reform\u0119 zrobiono \u017ale, cho\u0107 faktycznie mo\u017cna by\u0142o j\u0105 zrobi\u0107 jeszcze gorzej. Wszystkiego mamy za du\u017co: za du\u017co gmin, za du\u017co powiat\u00f3w i oczywi\u015bcie za du\u017co wojew\u00f3dztw. A trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce mamy jeszcze zwi\u0105zki mi\u0119dzygminne, metropoli\u0119 (\u015bl\u0105sk\u0105), Tr\u00f3jmiasto i oczywi\u015bcie Warszaw\u0119, miasto miast i burmistrz\u00f3w.<\/p>\n
Czy kto\u015b kiedy\u015b wykona\u0142 analiz\u0119 funkcjonaln\u0105 systemu? Czy przyjrza\u0142 si\u0119 z dystansu, zobaczy\u0142, jak samorz\u0105dy funkcjonuj\u0105? No, ja takiej analizy nie widzia\u0142em. Co jaki\u015b czas mamy za to incydentalne zmiany, kt\u00f3re w wi\u0119kszo\u015bci pogarszaj\u0105 funkcjonowanie systemu. Owszem, zdarzaj\u0105 si\u0119 pr\u00f3by naprawy, ale zwykle nie s\u0105 skutecznie.<\/p>\n
Pierwsza i bardzo udana pr\u00f3ba zepsucia systemu zosta\u0142a wykonana przez SLD rz\u0105dz\u0105ce razem z PSL. Bezpo\u015bredni wyb\u00f3r w\u00f3jt\u00f3w, burmistrz\u00f3w i prezydent\u00f3w wraz ze znacznym zwi\u0119kszeniem kompetencji urz\u0119d\u00f3w wyra\u017anie obni\u017cy\u0142 standardy demokracji lokalnych. Jak wynika z ponad dwudziestoletnich do\u015bwiadcze\u0144, zmiana na stanowisku szefa gminy (miasta) nast\u0119puje na skutek \u015bmierci, aresztowania przez CBA lub wyj\u0105tkowej niekompetencji. A przynajmniej tak by\u0142o do czasu wprowadzenia przez PiS ograniczenia liczby kadencji, os\u0142odzonego ich wyd\u0142u\u017ceniem.<\/p>\n
O ile wyd\u0142u\u017cenie kadencji samorz\u0105d\u00f3w jest w zasadzie bezsensowne, a raczej antydemokratyczne, o tyle ograniczenie liczby kadencji organ\u00f3w jednoosobowych mog\u0142oby by\u0107 ciekawym do\u015bwiadczeniem. Mog\u0142oby, gdyby nie radykalna akcja PSL, kt\u00f3re reanimuje samo siebie, cho\u0107 w zasadzie wie, \u017ce ju\u017c jest martwe. Rozpaczliwa obrona etat\u00f3w w\u00f3jt\u00f3w i burmistrz\u00f3w \u2013 bo prezydent\u00f3w to PSL nie ma ani jednego \u2013 to desperacka pr\u00f3ba unikni\u0119cia nieuchronnego ko\u0144ca tej partii, kt\u00f3ra reprezentuje ju\u017c tylko partykularne interesy w\u0142asnego aktywu. W swoj\u0105 gr\u0119 PSL wci\u0105ga ca\u0142\u0105 koalicj\u0119, cho\u0107 zapewne wszyscy s\u0105 prze\u015bwiadczeni, \u017ce ta obrona gminnych twierdz PSL sko\u0144czy si\u0119 prawym prostym Nawrockiego.<\/p>\n
Czy to pomo\u017ce samorz\u0105dom? Raczej nie. Problemy s\u0105 gdzie indziej. Jeden z nich to wy\u017cej wspomniany bezpo\u015bredni wyb\u00f3r w\u00f3jt\u00f3w burmistrz\u00f3w i prezydent\u00f3w. Drugi to chroniczne niedofinansowanie samorz\u0105d\u00f3w, szczeg\u00f3lnie w ma\u0142ych gminach wiejskich (i miejskich te\u017c). Do tej pory obraz ich funkcjonowania by\u0142 roz\u015bwietlany przez inwestycje czy to ze \u015brodk\u00f3w unijnych, czy to rz\u0105dowych, cz\u0119sto g\u0119sto przeskalowanych, tak jak krakowska Trasa \u0141agiewnicka czy Trasa Mistrzejowicka, zwana dla niepoznaki \u201etramwajem do Mistrzejowic\u201d. Poprzedni prezydent Krakowa wyci\u0105gn\u0105\u0142 wnioski z tych zamierze\u0144, rezygnuj\u0105c z kolejnych miejskich autostrad: Trasy Pychowickiej i Zwierzynieckiej. Niestety, obecny szef o\u017cywia sny o pot\u0119dze i o budowie kolejnych tras. Uruchomi\u0142 te\u017c projekt ulicy 8 Pu\u0142ku, kt\u00f3rej jedyn\u0105 funkcj\u0105 w realizowanym kszta\u0142cie b\u0119dzie umo\u017cliwienie deweloperom zabudowy kolejnych dzia\u0142ek pod stanowi\u0105ce lokaty kapita\u0142u apartamentowce. Do tego niemal ameryka\u0144ski sen o metrze albo dw\u00f3ch. Brakuje tylko z\u0142otej sali balowej. Szar\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 jest zwijanie si\u0119 us\u0142ug publicznych i pogarszanie ich jako\u015bci.<\/p>\n
Opini\u0119 publiczn\u0105 fascynuj\u0105 d\u0142ugi najwi\u0119kszych miast. Tu na czele jest Krak\u00f3w, kt\u00f3ry ma za sob\u0105 dekad\u0119 najpot\u0119\u017cniejszych inwestycji od czas\u00f3w budowy Nowej Huty. Rok 2025 Krak\u00f3w zacz\u0105\u0142 z d\u0142ugiem rz\u0119du 6,8 miliarda z\u0142otych, wyprzedzaj\u0105c w tym specyficznym rankingu Warszaw\u0119 (5,8 mld) i \u0141\u00f3d\u017a (5,25). Dalej s\u0105 Wroc\u0142aw, Szczecin, Lublin i Pozna\u0144. Ranking wygl\u0105da jeszcze mniej optymistycznie, gdy we\u017amie si\u0119 pod uwag\u0119 stosunek zad\u0142u\u017cenia do rocznych przychod\u00f3w. W tej tabeli przoduje Toru\u0144 ze wska\u017anikiem 104%, wyprzedzaj\u0105c \u0141\u00f3d\u017a (90%) oraz Krak\u00f3w (81%). Na koniec roku wska\u017anik krakowskiego d\u0142ugu si\u0119 podniesie, cho\u0107 \u0141odzi chyba nie da si\u0119 przeskoczy\u0107. Sytuacja przedstawia si\u0119 zupe\u0142nie inaczej, je\u015bli podzieli si\u0119 zad\u0142u\u017cenie przez liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w. Tu w czo\u0142\u00f3wce s\u0105 mniejsze gminy: Uniej\u00f3w z 9650 PLN na jednego mieszka\u0144ca, \u015acinawa i Brze\u015b\u0107 Kujawski po 9118 PLN, \u015awinouj\u015bcie z 8937 PLN. Nieco dalej jest Krak\u00f3w z kwot\u0105 8450 PLN na jednego mieszka\u0144ca, \u0141\u00f3d\u017a \u2013 8120, Lublin \u2013 7140, Kielce \u2013 7030 i Wroc\u0142aw \u2013 6490. Du\u017co lepiej wypada Warszawa z kwot\u0105 zaledwie 3100 PLN.<\/p>\n
Innym wa\u017cnym procesem wp\u0119dzaj\u0105cym gminy w coraz gorsz\u0105 sytuacj\u0119 jest post\u0119puj\u0105ca centralizacja przychod\u00f3w publicznych przy jednoczesnym spychaniu wydatk\u00f3w na samorz\u0105dy bez mo\u017cliwo\u015bci kompensacji. Kolejne rz\u0105dy dbaj\u0105 lepiej lub gorzej o stan bud\u017cetu centralnego, ale lokalne bud\u017cety najwidoczniej nikogo na szczytach w\u0142adzy nie interesuj\u0105. Ubieg\u0142oroczna korekta ustawy o dochodach jednostek samorz\u0105du terytorialnego spowodowa\u0142a, \u017ce od stycznia 2025 dochody s\u0105 liczone jako procent od dochod\u00f3w podatnik\u00f3w z terenu danej JST, co oznacza odej\u015bcie od dotychczasowej zasady opartej na podatku nale\u017cnym. Samorz\u0105dy zyska\u0142y nie tylko wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 z PIT i CIT, ale tak\u017ce partycypuj\u0105 obecnie w podatku pobieranym w formie rycza\u0142tu od przychod\u00f3w ewidencjonowanych. To poprawi\u0142o, przynajmniej czasowo, sytuacj\u0119 wi\u0119kszych samorz\u0105d\u00f3w (g\u0142\u00f3wnie miast).<\/p>\n
Przysz\u0142o\u015b\u0107 jednak rysuje si\u0119 czarno. Rz\u0105d za zgod\u0105 prezydenta b\u0119dzie \u0142ata\u0142 dziury, podwy\u017cszaj\u0105c akcyzy i mro\u017c\u0105c progi podatkowe. Gminom pozostaje podnoszenie op\u0142aty targowej. Bo zamachu na \u015bwi\u0119to\u015bci w postaci op\u0142at za abonamenty postojowe sobie nie wyobra\u017cam.<\/p>\n