Tradycyjnie z pocz\u0105tkiem wrze\u015bnia wszyscy zajmuj\u0105 si\u0119 albo (i) II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, albo edukacj\u0105. Moim zdaniem pisanie o tamtej wojnie nie ma ju\u017c sensu. Pisanie o edukacji, niestety, niewiele wi\u0119cej.<\/p>\n
W zamierzch\u0142ej przesz\u0142o\u015bci us\u0142ysza\u0142em w radiowej Tr\u00f3jce humoresk\u0119 pod tytu\u0142em \u201eJ\u0119zyk przysz\u0142o\u015bci\u201d. Nie pami\u0119tam autora, by\u0107 mo\u017ce by\u0142 nim, nomen omen, sam Marcin Wolski. Wtedy jeszcze by\u0142 satyrykiem. Teraz jest jedynie w\u0142asnym epigonem. W opowiadaniu chodzi\u0142o o znalezisko w nieznanym j\u0119zyku. Opisano go jako j\u0119zyk przysz\u0142o\u015bci\u2026 Jako taki zacz\u0105\u0142 by\u0107 modny, mimo \u017ce by\u0142 bardzo prosty, ubogi w s\u0142ownictwo i raczej przypomina\u0142 warkni\u0119cia i j\u0119ki. A mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego. Szybko opanowa\u0142 ca\u0142y \u015bwiat. Pointa opowiadania zawiera\u0142a si\u0119 w tym, w opisie znaleziska znalaz\u0142a si\u0119 liter\u00f3wka: eksponat by\u0142 zapisany w j\u0119zyku przesz\u0142o\u015bci. Dla \u015bwiata z noweli by\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano, regres si\u0119 dokona\u0142.<\/p>\n
Proces regresu polskiej edukacji trawa nieprzerwanie. A przecie\u017c ju\u017c w PRL nie by\u0142a najlepsza na \u015bwiecie. W zasadzie ka\u017cda zmiana systemu edukacji by\u0142a zmian\u0105 na gorsze, cho\u0107 funkcjonowanie gimnazj\u00f3w dostarczy\u0142o r\u00f3wnie\u017c sporo pozytywnych do\u015bwiadcze\u0144. To by\u0142 jaki\u015b wyj\u0105tek, wi\u0119c nale\u017ca\u0142o go usun\u0105\u0107 z systemu. Ka\u017cda za\u015b pr\u00f3ba zmiany na lepsze ko\u0144czy\u0142a si\u0119 niepowodzeniem, na przyk\u0142ad pr\u00f3ba wprowadzenia obowi\u0105zku szkolnego dla sze\u015bciolatk\u00f3w. Obalona przez PiS r\u0119kami rodziny Elbanowskich.<\/p>\n
Mamy z edukacj\u0105 co najmniej siedem nieszcz\u0119\u015b\u0107.<\/p>\n
Nieszcz\u0119\u015bcie pierwsze: ustawa o systemie o\u015bwiaty<\/strong> Nieszcz\u0119\u015bcie drugie: finansowanie<\/strong> Nieszcz\u0119\u015bcie trzecie: nier\u00f3wno\u015bci edukacyjne<\/strong> Nieszcz\u0119\u015bcie czwarte: programy nauczania<\/strong> Nieszcz\u0119\u015bcie pi\u0105te: ministrowie<\/strong> Nieszcz\u0119\u015bcie sz\u00f3ste: podr\u0119czniki<\/strong> Nieszcz\u0119\u015bcie si\u00f3dme: religia<\/strong> To wszystko wymaga zmiany. Niskie pensje nauczycieli i trwaj\u0105ca od lat selekcja negatywna do tego zawodu tylko dope\u0142niaj\u0105 t\u0119 kad\u017a goryczy. Polsk\u0105 edukacj\u0119 trzeba od pocz\u0105tku wymy\u015bli\u0107 na nowo, tak by przygotowywa\u0142a t\u0119 zmniejszaj\u0105c\u0105 si\u0119 z roku na rok gromadk\u0119 dzieci do przysz\u0142o\u015bci. Pytanie, czy kto\u015b b\u0119dzie chcia\u0142 korzysta\u0107 z najlepszych wzor\u00f3w, czy jak zwykle wybierzemy te najg\u0142upsze.<\/p>\n Prawo do dobrej o\u015bwiaty publicznej to nie tylko prawo zapisane w konstytucji, to podstawowe prawo jednostek, spo\u0142eczno\u015bci. Bez powszechnej o\u015bwiaty na przyzwoitym poziomie nie b\u0119dziemy mieli rozwa\u017cnych i \u015bwiadomych obywateli. Nie b\u0119dziemy mieli demokracji.<\/p>\n
\nKonstytucja stwierdza jedynie, \u017ce edukacja w szko\u0142ach publicznych w zasadzie jest bezp\u0142atna. Przepisy o\u015bwiatowe porozrzucane s\u0105 po wielu aktach prawnych, pocz\u0105wszy od ustawy o systemie o\u015bwiaty z 1991 roku, przez prawo o\u015bwiatowe, ustaw\u0119 o finansowaniu zada\u0144 o\u015bwiatowych do ustawy o dochodach jednostek samorz\u0105du terytorialnego. Nie mo\u017cna unikn\u0105\u0107 wra\u017cenia, \u017ce ca\u0142y system prawny ma przede wszystkim na celu rozmycie odpowiedzialno\u015bci za edukacj\u0119. W zasadzie jedynymi osobami, kt\u00f3rym mo\u017cna przypisa\u0107 jak\u0105kolwiek odpowiedzialno\u015b\u0107, s\u0105 dyrektorzy plac\u00f3wek o\u015bwiatowych, cho\u0107 tak naprawd\u0119 maj\u0105 wp\u0142yw jedynie na u\u0142o\u017cenie rozk\u0142adu lekcji w swojej plac\u00f3wce, a czasem na zatrudnienie nauczycieli, je\u015bli w og\u00f3le kto\u015b jeszcze chce by\u0107 nauczycielem. PiS chce, by dodatkowe funkcje nadzorcze sprawowali kuratorzy wojew\u00f3dzcy, ale nie po to, by w czymkolwiek pom\u00f3c, lecz by pilnowali, \u017ceby szko\u0142y tkwi\u0142y w przesz\u0142o\u015bci i nie pr\u00f3bowa\u0142y si\u0119 niej wyrwa\u0107.<\/p>\n
\nFinansowanie o\u015bwiaty odbywa si\u0119 poprzez subwencj\u0119 o\u015bwiatow\u0105. Jej wysoko\u015b\u0107 stale budzi kontrowersje. Z jednej strony si\u0119 zarzuca, \u017ce nie uwzgl\u0119dniono wszystkich niezb\u0119dnych wydatk\u00f3w na o\u015bwiat\u0119. Samorz\u0105dy twierdz\u0105, \u017ce wysoko\u015b\u0107 subwencji nie uwzgl\u0119dnia ani inflacji, ani wzrostu wynagrodze\u0144 nauczycieli gwarantowanych Kart\u0105 nauczyciela oraz ustaleniami rz\u0105dowymi. Z drugiej strony rz\u0105d zarzuca organom prowadz\u0105cym szko\u0142y, \u017ce nie uwzgl\u0119dniaj\u0105 oszcz\u0119dno\u015bci zwi\u0105zanych z wp\u0142ywem demografii, czyli spadkiem liczby dzieci w wieku szkolnym. Rosn\u0105ce koszty utrzymania stanu o\u015bwiaty na dotychczasowym poziomie przerzucane s\u0105 na barki samorz\u0105d\u00f3w i rodzic\u00f3w. Ko\u0144czy si\u0119 na tym, \u017ce bogatsze samorz\u0105dy \u2013 g\u0142\u00f3wnie miejskie \u2013 dok\u0142adaj\u0105 do o\u015bwiaty, by utrzyma\u0107 j\u0105 na sta\u0142ym poziomie, a biedniejsze nie dok\u0142adaj\u0105, bo nie maj\u0105 z czego. Dok\u0142adaj\u0105 rodzice, finansuj\u0105c w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b bie\u017c\u0105ce wydatki szk\u00f3\u0142. Dok\u0142adaj\u0105 si\u0119 te\u017c cz\u0119sto nauczyciele, przygotowuj\u0105c na w\u0142asny koszt pomoce naukowe czy drukuj\u0105c dodatkowe zadania czy testy sprawdzaj\u0105ce. W ten spos\u00f3b rosn\u0105 r\u00f3\u017cnice w dost\u0119pie do edukacji pomi\u0119dzy biedniejszymi i bogatszymi regionami.
\nRz\u0105d postanowi\u0142 ubogaci\u0107 uczni\u00f3w w tablety. Podr\u0119czniki natomiast s\u0105 nadal papierowe i p\u0142atne. Czemu? Tylko ich wydawcy racz\u0105 wiedzie\u0107.<\/p>\n
\nWprowadzenie gimnazj\u00f3w wzbudza\u0142o protesty. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce pasuj\u0105 do modelu edukacji, kt\u00f3ry funkcjonuje w Polsce. A nawet poprawia\u0142y jako\u015b\u0107 kszta\u0142cenia i wyr\u00f3wnywa\u0142y szanse edukacyjne. By\u0142o tak mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce obowi\u0105zywa\u0142a w nich rejonizacja. Z rejonowych podstaw\u00f3wek dzieci trafia\u0142y cz\u0119sto do lepiej wyposa\u017conych i obsadzonych w kadr\u0119 nauczycielsk\u0105 gimnazj\u00f3w, gdzie mog\u0142y nadrobi\u0107 ewentualne braki. Mia\u0142o to istotne znaczenie zw\u0142aszcza w biedniejszych gminach.
\nTeraz podzia\u0142y pomi\u0119dzy biedniejszymi a bogatszymi gminami zyska\u0142y na znaczeniu. No\u017cyce, tym razem edukacyjne, ponownie si\u0119 rozwieraj\u0105. Bogatsi cho\u0107by odrobin\u0119 rodzice albo inwestuj\u0105 w korepetycje i zaj\u0119cia dodatkowe, co zwi\u0119ksza szanse ich dzieci na dostanie si\u0119 do \u201edobrej\u201d szko\u0142y \u015bredniej, albo uciekaj\u0105 z systemu edukacji publicznej. Z roku na rok ro\u015bnie liczba szk\u00f3\u0142 niepublicznych i odsetek ucz\u0119szczaj\u0105cych do nich dzieci. Co ciekawe, najbardziej na tym trac\u0105 regiony biedniejsze, gdzie PiS miewa wi\u0119ksze poparcie wyborcze. No, ale aktyw PiS jako\u015b sobie poradzi. Elektorat ju\u017c niekoniecznie.<\/p>\n
\nNie odkryj\u0119 Ameryki, gdy napisz\u0119, \u017ce w zasadzie ka\u017cda kolejna zmiana programu nauczania jest zmian\u0105 na gorsze. Ani poprzedni ministrowie, ani aktualnie nam panuj\u0105cy nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 specjalnie od siebie. Programy nauczania przypominaj\u0105 anachroniczne wzorce, w kt\u00f3re upychane s\u0105 tylko coraz wi\u0119ksze ilo\u015bci informacji. Nied\u0142ugo uczniowie b\u0119d\u0105 musieli wkuwa\u0107 na pami\u0119\u0107 Wikipedi\u0119 albo i ca\u0142y internet. Og\u0142aszane co raz sukcesy w rankingach PISA dowodz\u0105 jedynie, \u017ce i uczniowie, i nauczyciele opanowali niemal perfekcyjnie zdawanie tego egzaminu. Uczniowie w szkole podstawowej maj\u0105 za du\u017co materia\u0142u z j\u0119zyka polskiego, historii i \u2013 wiem, pewnie si\u0119 nara\u017c\u0119 \u2013 matematyki. W dodatku te przedmioty realizowane s\u0105 w oderwaniu od siebie. Zamiast si\u0119 wspiera\u0107 i uzupe\u0142nia\u0107, nauczane s\u0105 osobno. Za ma\u0142o czasu po\u015bwi\u0119cane jest przedmiotom obja\u015bniaj\u0105cym rzeczywisto\u015b\u0107: biologii z ekologi\u0105 i teori\u0105 ewolucji, fizyki z chemi\u0105 i in\u017cynieri\u0105. Nie ma praktycznie zaj\u0119\u0107 rozwijaj\u0105cych samodzielne my\u015blenie, praktyk\u0119 poznawcz\u0105 i naukowe metody poznawania \u015bwiata.
\nMamy za to podstawy przedsi\u0119biorczo\u015bci, czyli katechizacj\u0119 wolnorynkow\u0105.<\/p>\n
\nNiemal wszystkie rz\u0105dy po roku 1989 uwa\u017ca\u0142y zarz\u0105dzanie edukacj\u0105 za ma\u0142o istotne. Jak si\u0119 okazywa\u0142o po nominacji, a czasem i przed ni\u0105, szefami resort\u00f3w zostawa\u0142y osoby, kt\u00f3re zachowa\u0142y nie najlepsze wspomnienia ze szko\u0142y, a mo\u017ce i podobne zostawi\u0142y w swoich szko\u0142ach po sobie. Aktualny rz\u0105d jest w og\u00f3le zestawem nieudacznik\u00f3w, ale nawet na takim tle kolejni ministrowie od edukacji zaskakuj\u0105 swoj\u0105 indolencj\u0105 i ignorancj\u0105. I czyni\u0105 wszystko, co mog\u0105, by wypa\u015b\u0107 gorzej od poprzednika.<\/p>\n
\nOczywi\u015bcie podr\u0119czniki musz\u0105 by\u0107 zgodne z programem, ale ostatnio bywaj\u0105 od niego znacznie gorsze. Nie tylko te do przedmiot\u00f3w, kt\u00f3re nie wiedzie\u0107 czemu budz\u0105 kontrowersje, jak wychowanie do \u017cycia w rodzinie. Ignorowanie wiedzy naukowej i wciskanie wsz\u0119dzie tre\u015bci religijnych sprawiaj\u0105, \u017ce ca\u0142o\u015b\u0107 przekazywanej wiedzy staje si\u0119 nieprzydatna. Trudno powiedzie\u0107, czemu podr\u0119czniki nie maj\u0105 wersji cyfrowej. Zamiast kupowa\u0107 co roku papierowe wersje \u2013 oboj\u0119tne, czy p\u0142ac\u0105 za to rodzice czy bud\u017cet pa\u0144stwa \u2013 wystarczy\u0142oby zakupi\u0107 czytniki.
\nWydawcy mog\u0105 swobodnie drenowa\u0107 bud\u017cety. Zeszyt do \u0107wicze\u0144 kosztuje prawie tyle co ksi\u0105\u017cka. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, zeszyt z naklejkami dla kolekcjoner\u00f3w kosztuje 9 z\u0142otych, zeszyt do \u0107wicze\u0144 20. Kolekcjonerom jest \u0142atwiej. Cho\u0107 my\u015bl\u0119, \u017ce ucze\u0144 czwartej klasy nie musi ju\u017c na lekcjach zajmowa\u0107 si\u0119 przyklejaniem obrazk\u00f3w i naklejek.<\/p>\n
\nKatecheza w szkole to nieszcz\u0119\u015bcie dla wszystkich wierz\u0105cych, niewierz\u0105cych, ucz\u0119szczaj\u0105cych i nieucz\u0119szczaj\u0105cych. W dodatku kolejni ministrowie upychaj\u0105 w szkole kalendarz liturgiczny, najcz\u0119\u015bciej przy biernej postawie coraz bardziej zlaicyzowanych rodzic\u00f3w i coraz bardziej indyferentnej religijnie m\u0142odzie\u017cy. Pojawiaj\u0105 si\u0119 g\u0142osy, by ulitowa\u0107 si\u0119 na ci\u0119\u017ckim losem katechet\u00f3w. Faktycznie nie maj\u0105 lekko i b\u0119d\u0105 mieli coraz gorzej. Jednak mog\u0119 im tylko zacytowa\u0107 klasyka: niech wezm\u0105 kredyt i zmieni\u0105 prac\u0119 (albo odwrotnie).<\/p>\n