Tadeusz \u017bele\u0144ski \u201eBoy\u201d od urodzenia by\u0142 nietypowy. A urodzi\u0142 si\u0119 21 grudnia roku 1874. Jego ojciec W\u0142adys\u0142aw \u017bele\u0144ski, migrant zarobkowy z Galicji, przyjecha\u0142 do Warszawy, gdzie znalaz\u0142 prac\u0119 i \u017con\u0119, Wand\u0119 Grabowsk\u0105. Wr\u00f3ci\u0142 do Krakowa z do\u015bwiadczeniem i rodzin\u0105, czyli \u017con\u0105 \u2013 notabene blisk\u0105 przyjaci\u00f3\u0142k\u0105 Narcyzy \u017bmichowskiej (Google wie, kto ona) \u2013 i trzema synami. Zamieszka\u0142 tu\u017c przy granicy miasta (wtedy by\u0142o to starorzecze Wis\u0142y) na ul. \u015aw. Sebastiana.<\/p>\n\n\n\n
Tam w domu otwartym ( Micha\u0142 Ba\u0142ucki k\u0142ania si\u0119 nisko) dorasta\u0142 Tadeusz, kt\u00f3ry nigdy \u2013 no, prawie nigdy \u2013 nie przesta\u0142 by\u0107 ch\u0142opcem. Nigdy nie mia\u0142 do\u015b\u0107 \u017cycia i \u015bwiata, i teatru. Dorasta\u0142 razem z teatrem (teraz ju\u017c Starym) i M\u0142od\u0105 Polsk\u0105. Ta Polska, najpierw M\u0142oda, potem Odrodzona, naprawd\u0119 nigdy mu si\u0119 nie podoba\u0142a, cho\u0107 obie darzy\u0142 sentymentem. Zanim zd\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 ustatkowa\u0107, przysz\u0142a Wielka Wojna (pierwsza), a on z t\u0119sknoty za Francj\u0105 i rozumem zacz\u0105\u0142 t\u0142umaczy\u0107 francuskie my\u015bli i sztuki na j\u0119zyk polski, zaczynaj\u0105c od Balzaka (\u201erobi\u0119 go w szalonym tempie, 20 tom\u00f3w na rok wypad\u0142o. Na m\u00f3zg bym dostarczy\u0142 i wi\u0119cej, tylko oczami nie wiem, czy nad\u0105\u017c\u0119\u2026\u201d). Tak tworzy\u0142a si\u0119 Biblioteka T\u0142umacze\u0144 Boya. W baraku z desek, na posterunku lekarskim, na dworcu kolejowym mi\u0119dzy torami. Pluskwy, dymi\u0105cy piecyk, myszy, szczury \u2013 w takich warunkach powstawa\u0142y t\u0142umaczenia Rousseau i Pascala, Kartezjusza, Montaigne\u2019a. Czterdzie\u015bci tom\u00f3w wydano w latach 1914\u20131918. Potem Molier, De Marivaux , Racine , Beaumarchais (Wesele Figara<\/em>), Diderot, Stendhal. To on (Boy) jest winny prze\u0142o\u017cenia Kr\u00f3la Ubu<\/em> Jarre\u2019ego oraz demoralizator\u00f3w w rodzaju Brantome\u2019a, Gide\u2019a, Villona. T\u0142umaczy\u0142 te\u017c Monteskiusza, kt\u00f3ry raczej si\u0119 u nas nie przyj\u0105\u0142, i Pascala, podobno modnego ostatnio w warszawskich kr\u0119gach.<\/p>\n\n\n\n T\u0142umaczy\u0142 i t\u0142umaczy\u0142, wydawa\u0142 i wydawa\u0142. Wyda\u0142 ca\u0142y posag \u017cony, Zofii Pare\u0144skiej, a raczej wydali go razem, bo Zofia by\u0142a jego wsp\u00f3lniczk\u0105, redaktork\u0105, wydawczyni\u0105 bardziej ni\u017c \u017con\u0105 i kochank\u0105. \u017bycie wydawnicze prowadzili razem, osobiste za\u015b dosy\u0107 osobno.<\/p>\n\n\n\n Tadeusz t\u0142umaczy\u0142 i t\u0142umaczy\u0142 si\u0119 z tego, \u017ce t\u0142umaczy. Flirtowa\u0142 i pisa\u0142 Flirty z Melpomen\u0105<\/em>, jeden za drugim: fascynuj\u0105c\u0105 kronik\u0119 polskiego teatru okresu mi\u0119dzywojnia \u2013 kiedy jeszcze nie by\u0142o wiadomo, \u017ce to tylko mi\u0119dzywojnie. Zawsze by\u0142 w co\u015b zaanga\u017cowany: od opieki nad matkami (przecie\u017c by\u0142 lekarzem, a kr\u00f3tko pediatr\u0105), przez ruch \u015bwiadomego macierzy\u0144stwa, a\u017c do walki z karalno\u015bci\u0105 aborcji.<\/p>\n\n\n\n Francuzi dali mu Legi\u0119 Honorow\u0105. Gdy J\u00f3zef Hen chcia\u0142 napisa\u0107 dla nich o \u017bele\u0144skim i Montaigne\u2019u, francuski wydawca odpowiedzia\u0142, \u017ce t\u0142umacze ich nie interesuj\u0105 \u2013 je\u015bli kt\u00f3ry\u015b nar\u00f3d nie chce czyta\u0107 Montaigne\u2019a, niech nie czyta. W sumie racja. Je\u015bli kto\u015b nie chce czyta\u0107, niech nie czyta. Polacy wi\u0119c generalnie nie czytaj\u0105. Boy by\u0142 innego zdania, chcia\u0142, by ludzie czytali, i to nie tylko jego przek\u0142ady. Je\u017adzi\u0142 z odczytami po Polsce. Przywozi\u0142 Bibliotek\u0119 Boya. Mia\u0142 wielbicieli i wielbicielki. Ale otrzymywa\u0142 te\u017c pogr\u00f3\u017cki i obelgi niemal ze wszystkich stron. A za co? A za Dziewice konsystorskie<\/em>. Prosz\u0119 wybaczy\u0107 przyd\u0142ug\u0105 cytat\u0119 (a bibliotece Wolne Lektury wyp\u0142ac\u0119 za to darowizn\u0119, jak tylko pensja wp\u0142ynie na konto):<\/p>\n\n\n\n Sztuka (Katajewa) osnuta jest doko\u0142a spraw ma\u0142\u017ce\u0144skich. Dwie \u201ezarejestrowane\u201d pary okazuj\u0105 si\u0119 niedobrane; sympatie czworga m\u0142odych \u2013 zamieszka\u0142ych w jednym pokoju \u2013 ci\u0105gn\u0105 ku sobie na krzy\u017c. Mimo \u017ce sytuacja jest jasna ju\u017c z pocz\u0105tkiem drugiego aktu, autor prowadzi j\u0105 przez szereg zawik\u0142a\u0144, a\u017c wreszcie brodaty komisarz rozcina spraw\u0119, kojarz\u0105c na krzy\u017c kochaj\u0105ce si\u0119 pary i m\u00f3wi\u0105c dobrodusznie: \u201eNo, kochajcie si\u0119 i starajcie si\u0119 nie robi\u0107 g\u0142upstw\u2026 przynajmniej przez jaki\u015b czas: od tego republika sowiecka nie zginie\u201d.<\/p> \u2026 Mimo woli zastanawiamy si\u0119, jakby podobna sytuacja wygl\u0105da\u0142a u nas. Dawniej, by\u0142aby w og\u00f3le bez wyj\u015bcia. Gdyby mi\u0142o\u015b\u0107 by\u0142a serio, mo\u017ce by sobie kto\u015b w \u0142eb strzeli\u0142 albo by si\u0119 utopi\u0142, w najlepszym razie by\u0142oby czworo os\u00f3b nieszcz\u0119\u015bliwych.<\/p> A dzi\u015b? Dzi\u015b rozwi\u0105zanie jest u nas trojakie. Je\u017celi ma\u0142\u017conkowie nie maj\u0105 pieni\u0119dzy, w\u00f3wczas w og\u00f3le s\u0105 poza prawem, nie maj\u0105 u nas prawa do niczego. Nie ma dla nich \u017cadnego godziwego rozwi\u0105zania sytuacji. Je\u017celi maj\u0105 pieni\u0105dze na op\u0142acenie adwokat\u00f3w i koszt\u00f3w, mog\u0105, przy zmianie religii, przeprowadzi\u0107 rozwody i \u201ezarejestrowa\u0107\u201d si\u0119 na nowo.<\/p> Je\u017celi maj\u0105 du\u017co pieni\u0119dzy, w takim razie mog\u0105 sobie oszcz\u0119dzi\u0107 zmiany religii. W\u00f3wczas, przy pomocy paru fa\u0142szywych \u015bwiadk\u00f3w i fa\u0142szywych zezna\u0144, popartych w potrzebie krzywoprzysi\u0119stwem za cich\u0105 zgod\u0105 organizator\u00f3w tej komedyjki, mog\u0105 po kilku latach mozo\u0142\u00f3w uzyska\u0107 szcz\u0119\u015bliwe uniewa\u017cnienie ma\u0142\u017ce\u0144stwa.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n \u201eDzi\u015b\u201d Boya to rok 1929. W naszym \u201edzi\u015b\u201d odby\u0142 si\u0119 niedawno \u015blub ko\u015bcielny dw\u00f3ch konsystorskich dziewic z udzia\u0142em w\u0142adz pa\u0144stwowych, jednego biskupa i prawie ca\u0142ej narodowej telewizji. Dzi\u015b \u017cycie jest ta\u0144sze, adwokaci te\u017c ta\u0144si, a rozw\u00f3d mo\u017cliwy w S\u0105dzie Okr\u0119gowym. Oczywi\u015bcie tylko dla s\u0142abo wierz\u0105cych. Nie wiem czy \u201eotake\u201d Polsk\u0119 chodzi\u0142o Boyowi, ale na pewno uzna\u0142by to za post\u0119p. W stosunku do roku 1929.<\/p>\n\n\n\n Jedno si\u0119 nie zmieni\u0142o \u2013 podobno. Boy pisa\u0142 (tam\u017ce):<\/p>\n\n\n\n Chodzi o normalny prawie tok ko\u015bcielnego uniewa\u017cniania ma\u0142\u017ce\u0144stw za pomoc\u0105 fa\u0142szywych \u015bwiadectw i krzywoprzysi\u0119stwa. \u201eCo do tych krzywoprzysi\u0119stw (pisze mi kto\u015b z Kres\u00f3w), to m\u00f3wi\u0142 mi jeden adwokat, i\u017c nawet jest tak utarte, \u017ce \u015bwiadek krzywoprzysi\u0119ga, a p\u00f3\u017aniej ten\u017ce ksi\u0105dz spowiada go i rozgrzesza, nakazuj\u0105c przy tym odpowiednie zado\u015b\u0107uczynienie, tj. pokut\u0119\u2026\u201d<\/p> Istotnie, kombinacja, o kt\u00f3rej sam Pascal nie pomy\u015bla\u0142 w swoich Prowincja\u0142kach<\/em>. Ale nie przypuszczam, aby to by\u0142o tak powszechne. Zazwyczaj \u2013 przy wielkim aparacie \u2013 rzecz odbywa si\u0119 delikatniej: \u015bwiadka naprowadza si\u0119 na to, co potrzeba, aby zaprzysi\u0105g\u0142; kto inny konferuje ze \u015bwiadkiem, kto inny odbiera przysi\u0119g\u0119, mo\u017ce wi\u0119c j\u0105 przyj\u0105\u0107 z dobr\u0105 wiar\u0105 lub przynajmniej nie wchodz\u0105c w to bli\u017cej; od kogo innego \u015bwiadek dostaje pieni\u0105dze (o ile nie \u015bwiadczy z przyja\u017ani lub z ludzkiego wsp\u00f3\u0142czucia), spraw\u0119 za\u015b zbawienia duszy \u015bwiadka zostawia si\u0119 zwykle jego w\u0142asnej trosce. Je\u017celi chce, mo\u017ce si\u0119 wyspowiada\u0107; grzech si\u0119 zma\u017ce, a rozw\u00f3d zosta\u0142.<\/p> Umy\u015blnie m\u00f3wi\u0119 \u201erozw\u00f3d\u201d; mimo i\u017c wiadomo, \u017ce rozwodu w Ko\u015bciele katolickim nie ma, g\u0142os ludu nigdy inaczej nie m\u00f3wi tylko \u201erozw\u00f3d\u201d. I w rezultacie, ma racj\u0119. Po prostu, skoro w ma\u0142\u017ce\u0144stwie jest \u017c\u0105danie rozwodu, szuka si\u0119 nieformalno\u015bci celem uniewa\u017cnienia ma\u0142\u017ce\u0144stwa; nie kijem, to pa\u0142k\u0105, dla pacjenta wszystko jedno, jak si\u0119 nazywa. R\u00f3\u017cnica jest ta, \u017ce gdy rozw\u00f3d jest w zasadzie rzecz\u0105 rzeteln\u0105 i powa\u017cn\u0105, uniewa\u017cnienie bywa najcz\u0119\u015bciej do\u015b\u0107 gorsz\u0105c\u0105 komedyjk\u0105.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n \u015alub konsystorskich dziewic, p\u0142ci obojga, te\u017c mo\u017ce by\u0107 niez\u0142\u0105 komedyjk\u0105. Nawet je\u015bli nikt, w\u0142\u0105cznie z Prezesem Prezes\u00f3w, nie po\u015blizgnie si\u0119 na sk\u00f3rce\u2026 A rozw\u00f3d \u2013 pardon, uniewa\u017cnienie \u2013 wa\u017cnej wa\u017cno\u015bci, to rzecz ludzka i boska.<\/p>\n\n\n\n Gorzej, \u017ce Boy pisa\u0142 te\u017c o rzeczach szata\u0144skich. I w dodatku troch\u0119 po niemiecku:<\/p>\n\n\n\n Das gr\u00f6sste Verbrechen des Strafgesetzes<\/em> \u2013 \u201enajwi\u0119ksz\u0105 zbrodni\u0105 prawa karnego\u201d \u2013 nazwa\u0142 niemiecki uczony paragraf obowi\u0105zuj\u0105cy dot\u0105d we wszystkich prawie ustawodawstwach, a naznaczaj\u0105cy ci\u0119\u017ckie kary za przerwanie ci\u0105\u017cy. Kary te gro\u017c\u0105 zar\u00f3wno matce jak tym, kt\u00f3rzy jej w przerwaniu ci\u0105\u017cy pomagaj\u0105. R\u00f3wnocze\u015bnie wi\u0119kszo\u015b\u0107 kryminolog\u00f3w stwierdza, \u017ce prawo to nie ma \u017cadnego wp\u0142ywu, \u017ce liczba sztucznych poronie\u0144 wzrasta w ogromny spos\u00f3b. \u017bycie zawsze by\u0142o w tej mierze silniejsze od ustaw i od sankcji karnych; tym bardziej okazuje si\u0119 nim \u017cycie nowoczesne w tak zmienionych p\u0142yn\u0105ce warunkach. Tote\u017c \u2013 stwierdzaj\u0105 to znowu\u017c wszyscy jednog\u0142o\u015bnie \u2013 paragraf \u00f3w jest martw\u0105 liter\u0105; okoliczno\u015bci, w kt\u00f3rych prawo przychodzi do g\u0142osu, s\u0105 znikomo rzadkie w stosunku do olbrzymiej ilo\u015bci wypadk\u00f3w spe\u0142nianego przest\u0119pstwa. Zatem \u2013 powiedzia\u0142by kto\u015b \u2013 paragraf ten jest oboj\u0119tny: skoro istnieje na papierze, ale si\u0119 go nie stosuje, mo\u017cna go uwa\u017ca\u0107 za form\u0119 niewinnego moralnego protestu przeciw nagannym obyczajom? Niestety, tak nie jest; paragraf ten nie maj\u0105cy si\u0142y, aby co\u015b pom\u00f3c, posiada olbrzymi\u0105 moc, aby szkodzi\u0107. Przychodzi do g\u0142osu jedynie prawie w wypadkach \u015bmierci matki; w\u00f3wczas sro\u017cy si\u0119 i s\u0105dzi; ale gdyby wejrze\u0107 bli\u017cej, ujrza\u0142oby si\u0119, \u017ce najcz\u0119\u015bciej ta w\u0142a\u015bnie ustawa jest \u015bmierci przyczyn\u0105. (Piek\u0142o kobiet<\/em> \u2013 Warszawa 1929)<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n Najwi\u0119ksza zbrodnia prawa karnego ze wszystkich kraj\u00f3w Europy obowi\u0105zuje tylko na Malcie i w Watykanie. Restrykcyjne ograniczenia aborcji (ma\u0142e zbrodnie) s\u0105 w mocy tylko w Polsce, w ksi\u0119stwie Monako i w ksi\u0119stwie Lichtenstein. W sumie niekt\u00f3rzy te\u017c uwa\u017caj\u0105 Polsk\u0119 za monarchi\u0119, i to raczej niekonstytucyjn\u0105. Czy Boy uzna\u0142by to za post\u0119p, szczerze w\u0105tpi\u0119.<\/p>\n\n\n\n Kto wie, czy nie najbardziej dra\u017cliwe kwestie porusza\u0142 Boy w innym zbiorze tekst\u00f3w. Cho\u0107 zapewne jako nies\u0142ychanie taktowny i wyrozumia\u0142y krakowsko-warszawski inteligent ze starej (Liceum Nowodworskie) szko\u0142y, nie u\u017cy\u0142by publicznie os\u0142awionego s\u0142owa na \u201ew\u201d.<\/p>\n\n\n\n Za to jest cytata, ostatnia:<\/p>\n\n\n\n Nawet tam, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 wchodzi w \u015bwieckie potrzeby obywateli, sposoby jego dzia\u0142ania jak\u017ce s\u0105 r\u00f3\u017cne od sposob\u00f3w pa\u0144stwa! Tak np. w pal\u0105cej sprawie bezrobotnych ko\u015bci\u00f3\u0142 mo\u017ce si\u0119 ograniczy\u0107 do zarz\u0105dzenia mszy \u015bwi\u0119tej na ich intencj\u0119; ale trudno sobie wyobrazi\u0107 ministra skarbu, kt\u00f3ry by nakaza\u0142 swoim urz\u0119dnikom trzydniowy post na intencj\u0119 poprawy bilansu handlowego.<\/p> Rozbie\u017cno\u015b\u0107 t\u0119 najlepiej zilustruje pewne wspomnienie wyniesione z dawnych czas\u00f3w, kiedy by\u0142em lekarzem w szpitalu dla dzieci. W szpitalu tym mie\u015bci\u0142y si\u0119 wszystkie oddzia\u0142y, od chirurgii do chor\u00f3b zaka\u017anych. Zmor\u0105 wisz\u0105c\u0105 wci\u0105\u017c nad szpitalem by\u0142a obawa rozwleczenia infekcji. Zw\u0142aszcza szkarlatyny, co by\u0142o najcz\u0119stsze i najgro\u017aniejsze. Istotnie, c\u00f3\u017c okropniejszego dla lekarzy, kt\u00f3rym rodzice oddali zdrowe dziecko dla jakiej\u015b drobnej operacji \u2014 przepukliny lub skrzywionej n\u00f3\u017cki \u2014 a kt\u00f3re ginie, zaraziwszy si\u0119 w szpitalu szkarlatyn\u0105! Tote\u017c surowe przepisy obowi\u0105zywa\u0142y zar\u00f3wno lekarzy, jak s\u0142u\u017cb\u0119: lekarzom, kt\u00f3rzy pracowali na oddziale zaka\u017anym, nie wolno by\u0142o zachodzi\u0107 na inne oddzia\u0142y; s\u0142u\u017cbie nie wolno by\u0142o styka\u0107 si\u0119 z reszt\u0105 personelu.<\/p> Ot\u00f3\u017c przepisy te nie obejmowa\u0142y tylko jednego czynnika: zakonnic. Siostry zakonne piel\u0119gnuj\u0105ce chorych schodzi\u0142y si\u0119 \u2013 ze wszystkich oddzia\u0142\u00f3w \u2013 po kilka razy dziennie w kaplicy na wsp\u00f3lne modlitwy, jak nakazywa\u0142a ich regu\u0142a. Siostry nie nosi\u0142y kitl\u00f3w p\u0142\u00f3ciennych, bo tego nie przewidywa\u0142a regu\u0142a; ba, regu\u0142a przepisywa\u0142a, \u017ce ich suknie zakonne i ca\u0142a odzie\u017c ma by\u0107 wsp\u00f3lna! Siostry nie podlega\u0142y przepisom o dezynfekcji i antyseptyce.<\/p> W rezultacie mordercza szkarlatyna raz po raz wybucha\u0142a w szpitalu. W\u00f3wczas stary profesor wzywa\u0142 podw\u0142adnych, m\u00f3wi\u0142 kazania, burcza\u0142, zrz\u0119dzi\u0142; jednego tylko si\u0119 nie porusza\u0142o: sprawy zakonnic. A kiedy kt\u00f3ry z m\u0142odych lekarzy o tym natr\u0105ci\u0142, profesor, w\u015bciek\u0142y, odwraca\u0142 rozmow\u0119. Wiedzia\u0142, \u017ce tu nic nie zmieni, nie czu\u0142 w sobie energii do walki, jak\u0105 by trzeba podj\u0105\u0107, wola\u0142 o tym nie my\u015ble\u0107. Istotnie, c\u00f3\u017c znaczy\u0142y dla si\u00f3str jakie\u015b nowinki nauki Pasteura wobec regu\u0142y, kt\u00f3ra wiod\u0142a si\u0119 od przedwiecznych i \u015bwi\u0105tobliwych za\u0142o\u017cycieli zakonu.<\/p> Sp\u00f3jrzmy teraz na to z punktu si\u00f3str; znam ten punkt widzenia dobrze, bo nieraz z nimi rozmawia\u0142em. Zachorowanie dziecka na szkarlatyn\u0119 by\u0142o dla nich po prostu dopustem bo\u017cym; bez woli bo\u017cej nie nast\u0105pi\u0142oby; tote\u017c na ca\u0142\u0105 nasz\u0105 antyseptyczn\u0105 krz\u0105tanin\u0119 siostry patrzy\u0142y z politowaniem. Przypuszcza\u0107, \u017ce wsp\u00f3lna modlitwa si\u00f3str mo\u017ce by\u0107 rozsadnikiem zarazy, to tr\u0105ci\u0142o blu\u017anierstwem. Skoro jedno lub drugie dziecko umar\u0142o, wida\u0107 tak by\u0142o trzeba dla dobra jego i jego rodzic\u00f3w; c\u00f3\u017c zreszt\u0105 mog\u0142o si\u0119 trafi\u0107 szcz\u0119\u015bliwszego niewinnemu dziecku, ni\u017c umrze\u0107 w chwili, gdy ma zapewnione niebo, nim dosz\u0142o wieku niebezpiecze\u0144stw, kt\u00f3re czyhaj\u0105 na dusz\u0119 cz\u0142owieka.<\/p> Oto credo, kt\u00f3re siostrzyczki g\u0142osi\u0142y w ca\u0142ej naiwnej czysto\u015bci. Ma ono swoj\u0105 niez\u0142omn\u0105 logik\u0119 i swoje pi\u0119kno, tylko jak je pogodzi\u0107 z lekarskim \u2013 \u015bwieckim \u2013 przeznaczeniem szpitala? Tote\u017c gdy te anio\u0142y czuwa\u0142y przy zmar\u0142ym dziecku z oczami wpatrzonymi w niebo, nam lekarzom zdarza\u0142o si\u0119 s\u0142ysze\u0107 z ust zrozpaczonych rodzic\u00f3w wyrzut: \u201eZbrodniarze!\u201d.<\/p> Te siostrzyczki przychodz\u0105 mi na my\u015bl nieraz, gdy czytam pewne dostojne or\u0119dzia w sprawach spo\u0142eczno-lekarskich\u2026 (Nasi Okupanci<\/em> \u2013 Warszawa 1932)<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n A pami\u0119tam uchwa\u0142\u0119 Sejmu RP w sprawie modlitw o deszcz. To si\u0119 nawet Boyowi nie \u015bni\u0142o.<\/p>\n\n\n\n Smutno mi, Boyu\u2026 bez ciebie.<\/p>\n\n\n\n