Podczas gdy komentatorzy pr\u00f3buj\u0105 jak najtrafniej przewidzie\u0107 szczeg\u00f3\u0142y nowego sk\u0142adu rz\u0105du \u2013 wzgl\u0119dnie jego rozpadu \u2013 p\u00f3jd\u0119 w\u00a0kierunku odwrotnym. Dla chwilowej ucieczki od codziennej, rodzimej polityki przeskocz\u0119 ze skali mikro do skali makro, by z\u00a0psychosocjologicznego punktu widzenia zastanowi\u0107 si\u0119 nad istnieniem partii i\u00a0polityk\u00f3w o\u00a0tendencjach autorytarnych. Zaznaczam, \u017ce nie mam w\u00a0tej dziedzinie \u017cadnych kompetencji, wi\u0119c moje przemy\u015blenia trzeba bra\u0107 \u201eze szczypt\u0105 soli\u201d, jak powiedzieliby poddani kr\u00f3lowej El\u017cbiety.<\/p>\n
W swojej najnowszej ksi\u0105\u017cce Zmierzch demokracji<\/em> Anne Applebaum analizuje wyst\u0119puj\u0105ce u\u00a0niekt\u00f3rych ludzi predyspozycje do autorytarnego typu w\u0142adzy (wspomina zreszt\u0105 w\u00a0tym kontek\u015bcie naszych rodak\u00f3w i\u00a0swoich by\u0142ych ju\u017c przyjaci\u00f3\u0142, cho\u0107by Rafa\u0142a Ziemkiewicza):<\/p>\n Karen Stenner, ekonomistka behawioralna, kt\u00f3ra 20 lat temu rozpocz\u0119\u0142a badania nad cechami osobowo\u015bci, stwierdzi\u0142a niedawno, \u017ce oko\u0142o jednej trzeciej ludno\u015bci w\u00a0ka\u017cdym kraju ma co\u015b, co nazywa autorytarnymi predyspozycjami. Autorytarne predyspozycje, kt\u00f3re sprzyjaj\u0105 jednorodno\u015bci i\u00a0porz\u0105dkowi, mog\u0105 by\u0107 obecne bez konieczno\u015bci manifestowania si\u0119; ich przeciwie\u0144stwo, predyspozycje wolno\u015bciowe, kt\u00f3re sprzyjaj\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015bci i\u00a0odmienno\u015bci, r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 by\u0107 obecne po cichu.<\/p>\n Definicja autorytaryzmu Stenner nie jest polityczna i\u00a0nie jest tym samym co konserwatyzm. Autorytaryzm przemawia po prostu do ludzi, kt\u00f3rzy nie toleruj\u0105 z\u0142o\u017cono\u015bci: w\u00a0tym instynkcie w\u00a0og\u00f3le nie ma nic z\u00a0natury „lewicowego” czy „prawicowego”. Jest on po prostu antypluralistyczny. Jest podejrzliwy wobec ludzi o\u00a0r\u00f3\u017cnych pogl\u0105dach. Jest uczulony na gor\u0105ce debaty. To, czy ci, kt\u00f3rzy go maj\u0105, ostatecznie czerpi\u0105 swoj\u0105 polityk\u0119 z\u00a0marksizmu i\u00a0nacjonalizmu, nie ma znaczenia. To stan umys\u0142u, a\u00a0nie zbi\u00f3r idei [1]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n Ani Applebaum, ani Stenner nie s\u0105 pierwszymi osobami, kt\u00f3re t\u0119 przypad\u0142o\u015b\u0107 zauwa\u017cy\u0142y. Liczni my\u015bliciele okre\u015blali j\u0105 wcze\u015bniej jako \u201ementalno\u015b\u0107 niewolnicz\u0105\u201d lub \u201esyndrom (urodzonego\/ szcz\u0119\u015bliwego) niewolnika\u201d. Ju\u017c Arystoteles, opisuj\u0105c w\u00a0Polityce<\/em> \u00f3wczesny \u015bwiat, wskazywa\u0142 na \u201enaturalnych niewolnik\u00f3w\u201d. Upraszczaj\u0105c, wed\u0142ug greckiego filozofa cz\u0119\u015b\u0107 ludzi staje si\u0119 niewolnikami w\u00a0\u015bwietle prawa lub na skutek okoliczno\u015bci, a\u00a0cz\u0119\u015b\u0107 si\u0119 nimi rodzi. Oczywi\u015bcie, dzisiaj z\u00a0punktu widzenia nauki takie postawienie sprawy by\u0142oby skandaliczne, nietrudno te\u017c si\u0119 domy\u015bli\u0107, \u017ce s\u0142owami Arystotelesa pos\u0142ugiwano si\u0119 przez wieki, \u017ceby usprawiedliwi\u0107 niewolnictwo. Nie znaczy to jednak, \u017ce setki lat przed pionierami psychologii spo\u0142ecznej Arystoteles nie dostrzeg\u0142 \u015blad\u00f3w rzeczywistego zjawiska psychosocjologicznego.<\/p>\n W Arystotelesowskiej Etyce nikomachejskiej<\/em> czytamy, \u017ce niewolnik jest \u017cyj\u0105cym narz\u0119dziem, a\u00a0narz\u0119dzie \u2013 nieo\u017cywionym niewolnikiem. Niewolnik zatem to cz\u0142owiek, kt\u00f3ry rozum i\u00a0wol\u0119 ma poza sob\u0105; ujmuj\u0105c rzecz z\u00a0drugiej strony, podstawow\u0105 cech\u0105 mentalno\u015bci niewolniczej jest podatno\u015b\u0107 na manipulacj\u0119. T\u0119 my\u015bl Arystotelesa warto odnie\u015b\u0107 nie tylko do \u015bwiata greckiego, ale do ka\u017cdego cz\u0142owieka, w\u00a0kt\u00f3rym si\u0119 taka mentalno\u015b\u0107 zakorzeni\u0142a.<\/p>\n Najlepiej chyba zrozumia\u0142 to w\u00a0latach 40. XX wieku Erich Fromm, kt\u00f3ry szukaj\u0105c w\u00a0swojej prze\u0142omowej Ucieczce od wolno\u015bci<\/em> \u017ar\u00f3de\u0142 nazizmu, uzna\u0142, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesny cz\u0142owiek mimo wyzwolenia si\u0119 z\u00a0wi\u0119z\u00f3w preindywidualistycznego spo\u0142ecze\u0144stwa nie uzyska\u0142 wolno\u015bci w\u00a0sensie indywidualnego spe\u0142nienia:<\/p>\n Z chwil\u0105, kiedy ulegaj\u0105 zerwaniu pierwotne wi\u0119zy zapewniaj\u0105ce jednostce bezpiecze\u0144stwo, kiedy staje ona wobec \u015bwiata zewn\u0119trznego jako istnienie zupe\u0142nie oddzielne, otwieraj\u0105 si\u0119 przed ni\u0105 dwie drogi, na kt\u00f3rych mo\u017ce pokona\u0107 \u00f3w niezno\u015bny stan bezsilno\u015bci i\u00a0osamotnienia. Jedn\u0105 z\u00a0dr\u00f3g mo\u017ce d\u0105\u017cy\u0107 ku wolno\u015bci pozytywnej, dobrowolnie \u0142\u0105cz\u0105c si\u0119 ze \u015bwiatem poprzez mi\u0142o\u015b\u0107 i\u00a0prac\u0119, przez autentyczn\u0105 ekspresj\u0119 swych emocjonalnych, zmys\u0142owych i\u00a0intelektualnych dyspozycji (\u2026), nie rezygnuj\u0105c z\u00a0niezale\u017cno\u015bci i\u00a0integralno\u015bci swego indywidualnego \u201eja\u201d. Drugim wyj\u015bciem b\u0119dzie cofni\u0119cie si\u0119, rezygnacja z\u00a0wolno\u015bci (\u2026); jest to tylko ucieczka przed sytuacj\u0105 nie do zniesienia (\u2026). Dlatego te\u017c ten rodzaj ucieczki ma charakter wewn\u0119trznego przymusu, podobnie jak ka\u017cda paniczna ucieczka przed gro\u017ab\u0105; oznacza tak\u017ce w\u00a0mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu rezygnacj\u0119 z\u00a0indywidualno\u015bci i\u00a0nienaruszalno\u015bci \u201eja\u201d [2]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n Fromm pisa\u0142: \u201ewolno\u015b\u0107 s\u0142owa stanowi co prawda wa\u017ckie zwyci\u0119stwo w\u00a0bitwie przeciw dawnym ograniczeniom; zapominamy jednak, \u017ce cz\u0142owiek nowoczesny znajduje si\u0119 w\u00a0sytuacji, w\u00a0kt\u00f3rej wiele z\u00a0tego, co sam my\u015bli i\u00a0m\u00f3wi, my\u015bl\u0105 i\u00a0m\u00f3wi\u0105 wszyscy inni; \u017ce nie osi\u0105gn\u0105\u0142 jeszcze zdolno\u015bci my\u015blenia w\u00a0spos\u00f3b odr\u0119bny\u201d [3]<\/a>. Obserwacj\u0119 t\u0119 rozwin\u0105\u0142 jego ucze\u0144 Abraham Maslow, t\u0142umacz\u0105c w\u00a0swojej ksi\u0105\u017cce Motywacja i\u00a0osobowo\u015b\u0107<\/em>:<\/p>\n zbyt wielu ludzi nie podejmuje samodzielnie decyzji, lecz pozwala, by podejmowali je za nich sprzedawcy, agenci reklamowi, rodzice, propagandzi\u015bci, telewizja, gazety itd. (\u2026). Tacy ludzie s\u0105 bardziej pionkami poruszanymi przez innych ni\u017c jednostkami dzia\u0142aj\u0105cymi samodzielnie i\u00a0decyduj\u0105cymi o\u00a0sobie, dlatego na og\u00f3\u0142 czuj\u0105 si\u0119 bezradni, s\u0142abi, ca\u0142kowicie uzale\u017cnieni, stanowi\u0105c \u0142atwy \u0142up dla bezwzgl\u0119dnych drapie\u017cc\u00f3w [4]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n Zdaniem Maslowa za\u015b \u201edemokratyczne, oparte na samodzielnym wyborze spo\u0142ecze\u0144stwo musi si\u0119 sk\u0142ada\u0107 z\u00a0jednostek samodzielnie dzia\u0142aj\u0105cych, decyduj\u0105cych, wybieraj\u0105cych \u2013 jednostek, kt\u00f3rych decyzje i\u00a0dzia\u0142ania s\u0105 niezale\u017cne, wynikaj\u0105 z\u00a0ich w\u0142asnej, wolnej woli\u201d [5]<\/a>.<\/p>\n Nic z\u00a0powy\u017cszego nie jest moim odkryciem. Gromy klasycznych libera\u0142\u00f3w, takich jak moja wsp\u00f3\u0142felietonistka Kasia Szczypska, mo\u017ce natomiast \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 na mnie ta oto w\u0105tpliwo\u015b\u0107: patrz\u0105c na dzisiejszy \u015bwiat, od Rosji przez Polsk\u0119 a\u017c do USA, trudno nie odnie\u015b\u0107 wra\u017cenia, \u017ce znacz\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa zwyczajnie czuje si\u0119 szcz\u0119\u015bliwsza, spokojniejsza i\u00a0bezpieczniejsza pod rz\u0105dami silnej r\u0119ki (zw\u0142aszcza gdy wisi nad ni\u0105 realne lub sztucznie wytworzone zagro\u017cenie). Prowadzi to do pytania, na kt\u00f3re chyba nie odwa\u017cy\u0142 si\u0119 odpowiedzie\u0107 \u017caden z\u00a0przytoczonych my\u015blicieli: czy my, ci mi\u0142o\u015bnicy wolno\u015bci, mamy moralne prawo narzuca\u0107 wolno\u015b\u0107 tym, kt\u00f3rzy jej (\u015bwiadomie lub nie) nie chc\u0105 czy te\u017c nie potrzebuj\u0105? Czy narzucaj\u0105c wolno\u015b\u0107, w\u00a0jaki\u015b paradoksalny spos\u00f3b jej nie ograniczamy?<\/p>\n My\u015bl ponura, podobnie jak moja ostatnia refleksja o\u00a0Bia\u0142orusi. Mo\u017ce jednak i\u00a0tym razem kt\u00f3ry\u015b ze wsp\u00f3\u0142felietonist\u00f3w wyka\u017ce, \u017ce szklanka jest do po\u0142owy pe\u0142na, a\u00a0walczy\u0107 o\u00a0wolno\u015b\u0107 nie tylko warto, ale i\u00a0nale\u017cy?<\/p>\n\n\n Podczas gdy komentatorzy pr\u00f3buj\u0105 jak najtrafniej przewidzie\u0107 szczeg\u00f3\u0142y nowego sk\u0142adu rz\u0105du \u2013 wzgl\u0119dnie jego rozpadu \u2013 p\u00f3jd\u0119 w\u00a0kierunku odwrotnym. Dla […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":18883,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_EventAllDay":false,"_EventTimezone":"","_EventStartDate":"","_EventEndDate":"","_EventStartDateUTC":"","_EventEndDateUTC":"","_EventShowMap":false,"_EventShowMapLink":false,"_EventURL":"","_EventCost":"","_EventCostDescription":"","_EventCurrencySymbol":"","_EventCurrencyCode":"","_EventCurrencyPosition":"","_EventDateTimeSeparator":"","_EventTimeRangeSeparator":"","_EventOrganizerID":[],"_EventVenueID":[],"_OrganizerEmail":"","_OrganizerPhone":"","_OrganizerWebsite":"","_VenueAddress":"","_VenueCity":"","_VenueCountry":"","_VenueProvince":"","_VenueState":"","_VenueZip":"","_VenuePhone":"","_VenueURL":"","_VenueStateProvince":"","_VenueLat":"","_VenueLng":"","_VenueShowMap":false,"_VenueShowMapLink":false,"footnotes":""},"categories":[596],"tags":[],"class_list":["post-18882","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-felietony","felietony"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18882","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=18882"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18882\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/18883"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=18882"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=18882"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=18882"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}\n
\n
\n
\n\n\n[1<\/a>] Anne Applebaum, Zmierzch demokracji, Warszawa: Agora 2020.<\/p>\n[2<\/a>] Erich Fromm, Ucieczka od wolno\u015bci, Warszawa: Czytelnik 2005.<\/p>\n[3<\/a>] Fromm, Ucieczka od wolno\u015bci.<\/p>\n[4<\/a>] Abraham Maslow, Motywacja i osobowo\u015b\u0107, Warszawa: PWN 2009.<\/p>\n[5<\/a>] Maslow, Motywacja i osobowo\u015b\u0107.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"