Bezsprzecznie jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych norm polskiej Konstytucji z 1997 roku jest artyku\u0142 30, kt\u00f3rego pierwsze zdanie brzmi: \u201ePrzyrodzona i niezbywalna godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka stanowi \u017ar\u00f3d\u0142o wolno\u015bci i praw cz\u0142owieka i obywatela\u201d. Artyku\u0142 ten jest swoistym pomostem pomi\u0119dzy prawem stanowionym a tak czy inaczej rozumianym prawem naturalnym. Wielu autor\u00f3w opracowa\u0144 naukowych z zakresu prawa konstytucyjnego (znakomitym przyk\u0142adem jest Leszek Garlicki) uwa\u017ca go za podstaw\u0119 ca\u0142ego porz\u0105dku konstytucyjnego, jego Grundnorm, a tym samym za fundament systemu polskiego prawa. Co za tym idzie, nie mo\u017cna rozumie\u0107 Konstytucji i broni\u0107 praworz\u0105dno\u015bci w oderwaniu od tej kluczowej normy. Postaram si\u0119 przeanalizowa\u0107 tutaj jej znaczenie w kontek\u015bcie podejmowanych w przestrzeni publicznej pr\u00f3b jej os\u0142abiania.<\/p>\n\n\n\n
Po pierwsze, nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce jakakolwiek godno\u015b\u0107 mo\u017ce przys\u0142ugiwa\u0107 tylko osobie. Jedn\u0105 z najtrafniejszych, moim zdaniem, definicji osoby jest ta podana przez wczesnochrze\u015bcija\u0144skiego pisarza i filozofa Boecjusza. Wed\u0142ug niego osoba to \u201eindywidualna substancja o rozumnej naturze\u201d, a wi\u0119c byt wyodr\u0119bniony ze \u015bwiata zewn\u0119trznego i obdarzony racjonalnym umys\u0142em (podarujmy sobie dyskusj\u0119, czy obdarzony przez Boga czy przez natur\u0119). Istot\u0105 osoby jest jej podmiotowo\u015b\u0107, autonomia, potencjalna zdolno\u015b\u0107 do kreowania rzeczywisto\u015bci dooko\u0142a. Bycie osob\u0105 z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w jest przymiotem ka\u017cdego cz\u0142owieka i ka\u017cdy cz\u0142owiek zas\u0142uguje na ochron\u0119 tego statusu.<\/p>\n\n\n\n
Z bycia osob\u0105 wyp\u0142ywa zarazem godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka. Uznawa\u0107 czyj\u0105\u015b godno\u015b\u0107 to po prostu przyzna\u0107, \u017ce cz\u0142owiek ten jest podmiotem rozumnym i wolnym. \u015awietnie pisze o tym niemiecki filozof Immanuel Kant: \u201ecz\u0142owiek (\u2026) istnieje jako cel sam w sobie, nie tylko jako \u015brodek, kt\u00f3rego by ta lub owa wola mog\u0142a u\u017cywa\u0107 wedle swego upodobania\u201d. Chodzi o to, by nigdy nie patrze\u0107 na osob\u0119 przedmiotowo, by rozumie\u0107, \u017ce to kto\u015b, kto ma swoj\u0105 perspektyw\u0119 o przyrodzonej warto\u015bci. Godno\u015b\u0107 to elementarny szacunek, postrzeganie drugiego cz\u0142owieka jako r\u00f3wnego sobie, a tak\u017ce wprowadzenie do jego dalszej oceny moralnej, bo tylko podmiot, a nie przedmiot, mo\u017ce czyni\u0107 dobrze albo \u017ale. Dlatego godno\u015b\u0107 jest niezbywalna bez wzgl\u0119du na zachowanie cz\u0142owieka \u2013 aby podda\u0107 je ocenie, trzeba wst\u0119pnie za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce ten, czyje zachowanie chcemy ocenia\u0107, jest osob\u0105, podmiotem.<\/p>\n\n\n\n
Nic dziwnego, \u017ce koncepcja godno\u015bci zago\u015bci\u0142a na sta\u0142e w porz\u0105dkach prawnych i w nauce spo\u0142ecznej cywilizowanego \u015bwiata. W artykule 1 wyra\u017ca j\u0105 konstytucja Republiki Federalnej Niemiec, wspomina o niej, r\u00f3wnie\u017c w artykule 1, Powszechna Deklaracja Praw Cz\u0142owieka. Ochrona godno\u015bci powinna by\u0107 czym\u015b istotnym zw\u0142aszcza dla os\u00f3b wierz\u0105cych: B\u00f3g uczyni\u0142 cz\u0142owieka na sw\u00f3j obraz i podobie\u0144stwo, co nadaje cz\u0142owiekowi szczeg\u00f3ln\u0105 rang\u0119 w\u015br\u00f3d ca\u0142ego stworzenia. W tym tonie wypowiadaj\u0105 si\u0119 ojcowie soborowi w deklaracji \u201eDignitatis humanae\u201d, a szczeg\u00f3lnie podkre\u015bla to papie\u017c Franciszek w znowelizowanym punkcie 2267 Katechizmu Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, podzielaj\u0105c krytyczne stanowisko Jana Paw\u0142a II wobec kary \u015bmierci. Ojciec \u015awi\u0119ty m\u00f3wi wprost: \u201eDzi\u015b coraz bardziej umacnia si\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce osoba nie traci swojej godno\u015bci nawet po pope\u0142nieniu najci\u0119\u017cszych przest\u0119pstw\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Konsekwencje odmawiania jednostce godno\u015bci osoby mog\u0105 by\u0107 straszliwe. Oczywistym przyk\u0142adem s\u0105 obozy koncentracyjne, gdzie wyrz\u0105dzano krzywdy niemieszcz\u0105ce si\u0119 nawet w kategorii barbarzy\u0144stwa, wierz\u0105c, \u017ce ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 narodow\u0105, etniczn\u0105 czy wyznaniow\u0105 wi\u0119\u017aniowie nie s\u0105 lud\u017ami. Godno\u015bci odmawiano \u017bydom, S\u0142owianom, Romom, homoseksualistom, osobom kalekim i chorym psychicznie \u2013 wszystkim, kt\u00f3rzy nie pasowali do ska\u017conej eugenik\u0105 nazistowskiej wizji \u015bwiata. To w\u0142a\u015bnie do\u015bwiadczenia II wojny \u015bwiatowej sprawi\u0142y, \u017ce dzi\u015b z tak\u0105 moc\u0105 podkre\u015bla si\u0119 nienaruszalno\u015b\u0107 i niezbywalno\u015b\u0107 godno\u015bci osoby ludzkiej.<\/p>\n\n\n\n
Z niepokojem nale\u017cy zatem patrze\u0107 na wszelkie pr\u00f3by dehumanizacji ludzi czy grup spo\u0142ecznych, a tak\u017ce na przedmiotowe ich wykorzystywanie. Samo werbalne pozbawienie kogokolwiek przymiotu cz\u0142owiecze\u0144stwa, podmiotowo\u015bci, stanowi w pewnym sensie otwarcie drzwi, kt\u00f3re bardzo trudno potem zamkn\u0105\u0107. Do kogo bowiem mia\u0142aby nale\u017ce\u0107 ocena, kto zas\u0142uguje na miano cz\u0142owieka, a kto nie, gdy ju\u017c tak\u0105 ocen\u0119 dopu\u015bcimy? Podatna na manipulacje i emocjonalne uniesienia demokratyczna wi\u0119kszo\u015b\u0107? Organ pa\u0144stwowy? Takie pa\u0144stwa nazywamy totalitarnymi. R\u00f3wnie\u017c ka\u017cdy s\u0105d, ka\u017cdy s\u0119dzia mimo pr\u00f3b obiektywizacji patrzy na rzeczywisto\u015b\u0107 tylko ze swojej perspektywy i mo\u017ce pope\u0142nia\u0107 b\u0142\u0119dy. Pierwotnym motywem dehumanizuj\u0105cych wypowiedzi jest, jak zauwa\u017cy\u0142em, d\u0105\u017cenie do przyznania takich uprawnie\u0144 samemu m\u00f3wi\u0105cemu.<\/p>\n\n\n\n
Zach\u0119cam wi\u0119c do reagowania, gdy w naszym \u015brodowisku kto\u015b odmawia drugiemu cz\u0142owiekowi godno\u015bci czy wr\u0119cz przymiotu cz\u0142owiecze\u0144stwa. Do\u017cyli\u015bmy na szcz\u0119\u015bcie czas\u00f3w, w kt\u00f3rych poza skrajnymi przypadkami takich wypowiedzi raczej nie wywo\u0142uje czyja\u015b narodowo\u015b\u0107, p\u0142e\u0107 czy kolor sk\u00f3ry. Ale i dzi\u015b tego typu g\u0142osy odzywaj\u0105 si\u0119 cho\u0107by w reakcji na medialne doniesienia o sprawcach najci\u0119\u017cszych i najbardziej okrutnych przest\u0119pstw. \u201eTo bestia, nie cz\u0142owiek\u201d \u2013 s\u0142yszy si\u0119 cz\u0119sto, gdy mowa o mordercach, gwa\u0142cicielach, pedofilach. Nie warto i\u015b\u0107 t\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 z kilku powod\u00f3w. Po pierwsze, jak ju\u017c wspomnia\u0142em, tylko uznaj\u0105c podmiotowo\u015b\u0107 drugiej osoby, mo\u017cna pot\u0119pi\u0107 jej czyn w spos\u00f3b niepozbawiony znaczenia. Po drugie, odmawianie przymiotu cz\u0142owiecze\u0144stwa budzi demony, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej nie daj\u0105 si\u0119 tak \u0142atwo u\u015bpi\u0107. Otwiera drog\u0119 torturom, poni\u017caj\u0105cemu i nieludzkiemu traktowaniu, kt\u00f3re \u2013 jak uczy historia \u2013 bardzo szybko eskaluje i samo ma destrukcyjny wp\u0142yw na \u017cycie spo\u0142eczne. Po trzecie, uwa\u017cam, \u017ce nikt nie jest kompetentny, by ocenia\u0107, czy drugiego cz\u0142owieka mo\u017cna w og\u00f3le nazwa\u0107 cz\u0142owiekiem. Jest to oczywiste dla osoby, kt\u00f3ra uto\u017csamia si\u0119 z nasz\u0105 kultur\u0105 i z naszym prawem. Jest to oczywiste dla osoby, kt\u00f3ra uto\u017csamia si\u0119 z nasz\u0105 kultur\u0105 i z naszym prawem. Jeszcze bardziej oczywiste powinno by\u0107 dla osoby wierz\u0105cej: jak pisa\u0142 \u015bw. Augustyn, tw\u00f3rca pierwszej syntezy chrze\u015bcija\u0144skiej, \u201ekochajcie ludzi, t\u0119pcie b\u0142\u0119dy\u201d. Pot\u0119pienie czynu nie mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnoznaczne z utrat\u0105 szacunku i ch\u0119ci dobra dla drugiej osoby.<\/p>\n\n\n\n
Po czwarte wreszcie, nale\u017cy zda\u0107 sobie spraw\u0119, \u017ce dynamika odmawiania ludziom godno\u015bci wy\u0142\u0105cza r\u00f3wnie\u017c bezpieczniki demokratycznego pa\u0144stwa prawa. Nie-cz\u0142owiekowi nie przys\u0142uguje obrona, w zasadzie nie trzeba mie\u0107 przeciw niemu dowod\u00f3w. Gdy dochodzi do okrutnej zbrodni, ludzie szukaj\u0105 winnego, by na nim roz\u0142adowa\u0107 gniew i u\u015bmierzy\u0107 b\u00f3l. T\u0142um nie s\u0142ucha argument\u00f3w, t\u0142um cz\u0119sto nie zwa\u017ca na fakty, t\u0142um potrzebuje krwi. \u0141atwo t\u0119 zbiorow\u0105 nienawi\u015b\u0107 skierowa\u0107 przeciwko komu\u015b, kogo nie ca\u0142kiem rozumiemy, wobec kogo nie czujemy empatii, bo zwykle nie mamy z nim do czynienia \u2013 po prostu wobec mniejszo\u015bci. Na przyk\u0142ad, \u0142\u0105cz\u0105c wyssane z palca statystki \u201ew\u015br\u00f3d homoseksualist\u00f3w pedofile wyst\u0119puj\u0105 20 razy cz\u0119\u015bciej\u201d, stawiaj\u0105c znak r\u00f3wno\u015bci pomi\u0119dzy edukacj\u0105 seksualn\u0105 a pedofili\u0105 i twierdz\u0105c, \u017ce \u201epedofile to nie ludzie\u201d, po\u015brednio atakujemy zupe\u0142nie niewinne osoby. Jest to nieunikniona konsekwencja zgody na odmawianie innym godno\u015bci, bez wzgl\u0119du na to, jakie za t\u0105 zgod\u0105 kryj\u0105 si\u0119 pobudki. Bo przy wy\u0142\u0105czonych mechanizmach kontroli ka\u017cdy pow\u00f3d mo\u017cna tak wyko\u015blawi\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Felieton jest wyrazem opinii autora. Nie prezentuje stanowiska ZR Ma\u0142opolskie KOD.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Bezsprzecznie jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych norm polskiej Konstytucji z 1997 roku jest artyku\u0142 30, kt\u00f3rego pierwsze zdanie brzmi: \u201ePrzyrodzona i niezbywalna […]<\/p>\n","protected":false},"author":32,"featured_media":18287,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_EventAllDay":false,"_EventTimezone":"","_EventStartDate":"","_EventEndDate":"","_EventStartDateUTC":"","_EventEndDateUTC":"","_EventShowMap":false,"_EventShowMapLink":false,"_EventURL":"","_EventCost":"","_EventCostDescription":"","_EventCurrencySymbol":"","_EventCurrencyCode":"","_EventCurrencyPosition":"","_EventDateTimeSeparator":"","_EventTimeRangeSeparator":"","_EventOrganizerID":[],"_EventVenueID":[],"_OrganizerEmail":"","_OrganizerPhone":"","_OrganizerWebsite":"","_VenueAddress":"","_VenueCity":"","_VenueCountry":"","_VenueProvince":"","_VenueState":"","_VenueZip":"","_VenuePhone":"","_VenueURL":"","_VenueStateProvince":"","_VenueLat":"","_VenueLng":"","_VenueShowMap":false,"_VenueShowMapLink":false,"footnotes":""},"categories":[596],"tags":[],"class_list":["post-18662","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-felietony","felietony"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18662","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=18662"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18662\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/18287"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=18662"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=18662"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kodmalopolska.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=18662"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}